Archeolodzy odkryli starożytną stelę bogini-matki Kybele

W trakcie wykopalisk prowadzonych w Çayağzı w okolicach Izmiru w Turcji przez archeologów została odkryta starożytna stela bogini-matki Kybele. Niezwykły artefakt liczy 2300 lat i rzuca nowe światło na historię tej jednej ze słabiej zbadanych części świata hellenistycznego w postaci Lidii – starożytnej krainy historycznej położonej w zachodniej Anatolii.

Starożytną stela bogini-matki Kybele

Ostatnie prace archeologiczne realizowane w dolinie rzeki Küçük Menderes, która znajduje się na terenach dawnej Lidii w prowincji Izmir w zachodniej Turcji doprowadziły do odkrycia całego szeregu zabytków archeologicznych: od hellenistycznego grobowca, a skończywszy na dwóch wiekowych fortyfikacjach. Szczególne zainteresowanie archeologów wzbudził jednak inny obiekt archeologiczny – starożytna stela bogini-matki Kybele. 

Zidentyfikowana w dystrykcie Kiraz starożytna stela przeznaczona do kultu Kybele w połączeniu z innymi znaleziskami i poszlakami wskazuje, że na obszarze dzisiejszej miejscowości Çayağzı w starożytnych czasach znajdowało się wiejskie sanktuarium poświęcone tej bogini. Ten zaskakujący dar wotywny został odkryty po archeologicznej interwencji ratunkowej przez badaczy z Muzeum w Ödemiş po tym jak pojawiło się zgłoszenie, że w miejscu tym są prowadzone nielegalne wykopaliska. Artefakt został znaleziony w pobliżu zniszczonego grobowca oraz drogi prowadzącej z Kiraz w kierunku starożytnej Filadelfii.

Choć górna część steli jest uszkodzona, a jej powierzchnia mocno wytarta, to zachowało się wystarczająco dużo jej elementów, aby rozpoznać centralną postać ukazaną na tym dziele, którą jest jedno z najważniejszych bóstw w historii starożytnej Anatolii. Kybele, znana także pod nazwą Kubaba, była czczona w całej Azji Mniejszej jako bogini-matka oraz Matka Bogów. Początek jej kultu wiąże się z hetycką Kubabą. Głównymi wyznawcami Kybyle byli Frygijczycy, którzy zamieszkiwali zachodnią część Anatolii.  

Jedno z najważniejszych bóstw starożytnej Anatolii 

Z tego też powodu najważniejsze miejsce kultu Kybele znajdowało się w Pesynuncie we Frygii. Frygijczycy czcili Kybelle jako boginie-matkę, boginię płodności, urodzaju, natury, gór, dzikiej przyrody, władczynią dzikich zwierząt, opiekunkę młodych dziewcząt. „Wielka Matka” zazwyczaj była przedstawiana jako siedzącą na tronie w otoczeniu lwów, a jej kult, pełen ekstatycznych rytuałów i muzyki, rozprzestrzenił się z Azji Mniejszej do Grecji i Rzymu, gdzie została przyjęta jako Magna Mater. Kult Kybele w Cesarstwie Rzymskim przetrwał do samego końca starożytności. 

Na odkrytej steli frygijska bogini-matka została przedstawiona w pozycji stojącej, ubrana w chiton i prawdopodobnie himation, z dwoma lwami po bokach. Sam zabytek został datowany na III-II wiek p.n.e. Zachowane szczegóły pozwalają przypisać go do dzieł sztuki ukazujących Kybelle w duchu stylu efezkiego – w zachodniej Anatolii ten styl był praktykowany od późnego okresu klasycznego. To istotny szczegół. Stela nie została znaleziona w świątyni miejskiej, lecz w wiejskim otoczeniu, w pobliżu strumienia i z widokiem na trasę biegnącą przez dolinę. Zdaniem archeologów te wszystkie dowody razem wskazują, że w tym miejscu znajdowało się niegdyś wiejskie sanktuarium Kybelle, które funkcjonowało jako obiekt na wolnym powietrzu – tj. bez dachu itp. 

Kybele była silnie związana z górami, dziką naturą, płodnością i ochroną przyrody. W zachodniej Anatolii jej kult często potwierdzany jest nie tylko w formalnych sanktuariach, ale także w jaskiniach, wykutych w skałach niszach i wiejskich przestrzeniach sakralnych. Stela z Çayağzı wpisuje się w ten szerszy wzorzec. Mogła być skromną ofiarą złożoną w krajobrazie, w którym życie rolnicze, ruch drogowy i boska ochrona współistniały.

Marcin Jarzębski