Architekt Tadeusz Płos z Miastoprojektu i „Warszawa spod linijki”

Patrząc na dzisiejszą Warszawę, miasto powstałe z ruin, z dzielnicami zaprojektowanymi od początku, musimy docenić wizjonerów architektury modernistycznej w wydaniu siermiężnych realiów PRL: Stanisława Jankowskiego, Zygmunta Stępińskiego czy Tadeusza Płosa. Ulice stolicy i sposób ich zabudowy to nowoczesne rozwiązania, które powstawały na deskach Miastoprojektu.

Miastoprojekt nie był jedną firmą w dzisiejszym rozumieniu, lecz siecią państwowych biur projektowych, które odegrały kluczową rolę w odbudowie i rozwoju polskich miast po II wojnie światowej. Instytucje te zaczęto tworzyć pod koniec lat 40. XX wieku, w realiach centralnie sterowanej gospodarki, gdy skala zniszczeń – szczególnie w Warszawie – wymagała działań planowych i masowych. Co to oznaczało w praktyce? Głównie odejście od indywidualnego projektowania pojedynczych budynków na rzecz kompleksowego planowania całych dzielnic, a czasem wręcz całych obszarów miejskich.

Biura Miastoprojektu funkcjonowały w wielu ośrodkach – m.in. w Warszawie, Krakowie, Wrocławiu i Gdańsku – i stanowiły podstawowe zaplecze projektowe państwa w zakresie budownictwa miejskiego. Ich zadania obejmowały zarówno opracowywanie planów urbanistycznych, jak i projektowanie budynków mieszkalnych oraz użyteczności publicznej. To właśnie w tych biurach powstawały koncepcje powojennej struktury przestrzennej polskich miast.

Środowisko to nie było anonimowe, choć jego struktura sprzyjała pracy zespołowej. Z Miastoprojektem – lub szerzej: z systemem państwowych biur projektowych – związani byli wybitni architekci i urbaniści, tacy jak Stanisław Jankowski (współtwórca koncepcji odbudowy Warszawy), Zygmunt Stępiński (autor wielu projektów powojennej Warszawy), Tadeusz Płos (z projektami architektonicznymi Pragi Północ, szczególnie nowego zabudowania Targówka) czy Tadeusz Ptaszycki (główny projektant Nowej Huty). Choć nie wszyscy oni formalnie pełnili funkcje kierownicze w strukturach Miastoprojektu, działali w tym samym systemie instytucjonalnym, który kształtował odbudowę i rozwój miast.

Szczególnie istotnym obszarem działalności Miastoprojektu było budownictwo mieszkaniowe. W warunkach ogromnego deficytu mieszkań rozwijano metody projektowania umożliwiające szybkie i masowe wznoszenie budynków. Prowadziło to do standaryzacji układów mieszkań oraz stosowania prefabrykacji, znanej dziś jako „wielka płyta”. Choć rozwiązania te bywają współcześnie krytykowane za monotonię i jakość wykonania, w swoim czasie stanowiły odpowiedź na realny kryzys społeczny i były zgodne z ówczesnymi trendami modernistycznymi.

Równie ważnym aspektem działalności była urbanistyka. Projektanci Miastoprojektu tworzyli całe założenia dzielnic, uwzględniając dostęp do szkół, usług, terenów zielonych oraz komunikacji. Stosowano koncepcje jednostek sąsiedzkich i starano się oddzielać ruch pieszy od samochodowego. Było to podejście nowoczesne, wpisujące się w międzynarodowe idee planowania miast połowy XX wieku.

Warto podkreślić, że Miastoprojekt nie odpowiadał wyłącznie za odbudowę, ale również za rozwój nowych obszarów miejskich. W wielu przypadkach projektowano dzielnice od podstaw, na wcześniej niezurbanizowanych terenach. Choć nie zawsze oznaczało to budowę całych miast „od zera”, to bez wątpienia instytucja ta miała decydujący wpływ na kształt powojennej urbanizacji w Polsce.

Specyfika pracy w biurach projektowych PRL polegała na zespołowym charakterze projektowania. Dokumentacje były tworzone przez grupy architektów i urbanistów, a indywidualne autorstwo często schodziło na dalszy plan. Z tego powodu wiele osób zaangażowanych w projektowanie – mimo realnego wkładu w kształt przestrzeni miejskiej – pozostało dziś mało rozpoznawalnych. Dotyczy to także licznych architektów średniego pokolenia, pracujących w latach 60. i 70., których nazwiska rzadko trafiały do publikacji.

Świadectwem pracy tego środowiska są m.in. wspomnienia i opracowania architektów oraz urbanistów związanych z powojenną odbudową, publikowane w czasopismach branżowych i materiałach środowiskowych, często pod auspicjami Stowarzyszenie Architektów Polskich. W wielu przypadkach to właśnie w takich źródłach można odnaleźć bardziej szczegółowe informacje o zespołach projektowych i ich dorobku.

System Miastoprojektu funkcjonował w swojej klasycznej formie do przełomu lat 80. i 90. XX wieku. Transformacja ustrojowa doprowadziła do jego stopniowego rozpadu, przekształceń organizacyjnych i prywatyzacji części jednostek. Mimo to materialne efekty jego działalności pozostają widoczne do dziś – w postaci osiedli, układów urbanistycznych i struktur miejskich, które nadal stanowią ważną część krajobrazu polskich miast.

Miastoprojekt nie był instytucją tworzącą architekturę „ikoniczną” w dzisiejszym rozumieniu. Jego znaczenie polegało raczej na skali i systemowości działania. Był narzędziem, dzięki któremu w stosunkowo krótkim czasie zaprojektowano i zrealizowano ogromną część powojennej tkanki miejskiej w Polsce. W tym sensie można uznać, że to właśnie w tych biurach w dużej mierze ukształtował się obraz współczesnych polskich miast.

Gerard T. Kaziński