Francuska szkoła ma znów uczyć wiedzy, dyscypliny i odpowiedzialności

Bruno Retailleau proponuje odbudowę francuskiej szkoły wokół wiedzy, wysiłku, dyscypliny i autorytetu nauczyciela. Kandydat Republikanów chce tworzyć specjalne internaty dla agresywnej młodzieży, przywrócić tradycyjne ocenianie, zróżnicować drogi kształcenia i podnieść rangę nauki zawodu. Program edukacyjny ma pomóc byłemu ministrowi spraw wewnętrznych przełamać poparcie utrzymujące się na poziomie kilku procent i odzyskać dla republikańskiej prawicy miejsce pomiędzy obozem centrowym a Zjednoczeniem Narodowym.

Bruno Retailleau chce odbudować szkołę opartą na wiedzy i dyscyplinie

Francuska szkoła ma ponownie stać się miejscem przekazywania wiedzy, kształtowania charakteru i uczenia respektowania wspólnych reguł. Takie założenie leży u podstaw projektu edukacyjnego Bruno Retailleau, kandydata Republikanów w wyborach prezydenckich w 2027 roku. Były minister spraw wewnętrznych proponuje wyodrębnione internaty dla młodzieży stosującej przemoc, wzmocnienie władzy dyrektorów, powrót do tradycyjnych metod oceniania oraz odejście od jednolitej ścieżki kształcenia.

Nie jest to wyłącznie program zarządzania kryzysem bezpieczeństwa w placówkach oświatowych. Retailleau przedstawia edukację jako instytucję, od której zależy trwałość całego porządku społecznego, zdolność państwa do przekazywania własnej kultury i przyszłość francuskiej gospodarki. Szkolna dyscyplina staje się tym samym fragmentem znacznie szerszej opowieści o odbudowie autorytetu Republiki.

Dlaczego Bruno Retailleau zaczyna od dyscypliny?

W centrum projektu znalazło się przekonanie, że prawo spokojnego ucznia do nauki powinno mieć pierwszeństwo przed tolerowaniem zachowań osób systematycznie destabilizujących pracę szkoły. Retailleau uważa, że państwo zbyt długo pozostawiało nauczycieli, dyrektorów i rodziców bez skutecznych narzędzi reagowania na agresję. Koszt tej bezradności ponoszą nie tylko bezpośrednie ofiary przemocy, lecz także całe klasy tracące możliwość normalnej pracy.

Kandydat Republikanów zapowiada stworzenie internatów dyscyplinarnych dla młodych ludzi wielokrotnie karanych, dopuszczających się przemocy lub dręczenia kolegów. Uczeń nie byłby już przenoszony pomiędzy placówkami, które kolejno próbowałyby sobie z nim poradzić. Zostałby skierowany do środowiska, w którym codzienny rytm, obowiązki i konsekwencje naruszenia reguł byłyby jasno wyznaczone.

Retailleau nie przedstawia internatu jako miejsca odwetu ani współczesnej odmiany domu poprawczego. Placówka miałaby łączyć wymagającą edukację z intensywną pracą wychowawczą, aby umożliwić młodemu człowiekowi odzyskanie kontroli nad własnym postępowaniem. W części przypadków pobyt poza domem pozwalałby także ograniczyć wpływ otoczenia rodzinnego, które nie jest w stanie zapewnić dziecku odpowiednich warunków rozwoju.

Jakie tradycyjne wartości mają powrócić do szkoły?

W wizji Retailleau nauczyciel nie jest organizatorem swobodnej aktywności ucznia, lecz osobą odpowiedzialną za przekazywanie uporządkowanej wiedzy. Kandydat krytykuje nurt określany przez niego mianem „pedagogizmu”, któremu zarzuca osłabienie wymagań i przesunięcie środka ciężkości z treści nauczania na indywidualne samopoczucie dziecka. Jego odpowiedzią jest powrót do hierarchii, systematyczności, wysiłku i osobistej odpowiedzialności.

Oceny wyrażane cyframi miałyby ponownie stać się podstawowym sposobem informowania o postępach. Retailleau dopuszcza także częstsze pozostawianie ucznia na drugi rok, jeśli nie opanował on materiału koniecznego do dalszej nauki. Według kandydata ukrywanie braków pod łagodniejszym językiem oceniania nie pomaga dziecku, lecz przesuwa moment zetknięcia się z konsekwencjami niedostatecznych umiejętności.

Pierwsze lata edukacji zostałyby ponownie skoncentrowane na czytaniu, poprawnym pisaniu i sprawnym liczeniu. Ambicją programu jest doprowadzenie do sytuacji, w której każdy absolwent szkoły podstawowej posiada te kompetencje przed rozpoczęciem kolejnego etapu nauki. Ten nacisk na podstawy ma odróżniać propozycję Republikanów od reform obejmujących nowe przedmioty, technologie i kolejne zadania nakładane na szkołę.

Czy uczniowie nadal podążaliby tą samą drogą?

Retailleau kwestionuje francuski model jednolitego collège, zakładający wspólną organizację nauczania dla młodzieży o bardzo różnych zdolnościach i zainteresowaniach. Po ukończeniu szkoły podstawowej dzieci zdawałyby egzamin weryfikujący stopień opanowania podstawowych kompetencji. Na tej podstawie tworzono by grupy odpowiadające rzeczywistemu poziomowi uczniów, przy zachowaniu możliwości późniejszego przejścia do innej grupy.

Projekt opiera się na założeniu, że równość szans nie oznacza narzucenia wszystkim identycznego tempa. Dziecko potrzebujące dodatkowej pomocy nie powinno zostać pozostawione samo sobie, ale uczeń wyprzedzający program również nie może być stale powstrzymywany. Zróżnicowanie dróg edukacyjnych ma według Republikanów przeciwdziałać zarówno wypadaniu najsłabszych z systemu, jak i obniżaniu ambicji najlepszych.

Tak rozumiana reforma dotyka jednego z najczulszych punktów francuskiego sporu o edukację. Jej przeciwnicy mogą uznać ją za mechanizm utrwalający różnice społeczne już na początku dorastania. Autorzy odpowiadają, że obecny system także dokonuje selekcji, tyle że później, mniej przejrzyście i często dopiero wtedy, gdy zaległości stają się niemożliwe do nadrobienia.

Jaką rolę ma odgrywać wykształcenie zawodowe?

Wcześniejsze rozpoznawanie predyspozycji uczniów ma zostać połączone z podniesieniem prestiżu nauki zawodu. Młodzi Francuzi mogliby rozpoczynać przygotowanie praktyczne od czternastego roku życia, a w jego organizację silniej zaangażowałyby się regiony i przedsiębiorstwa. Retailleau chce w ten sposób skrócić dystans pomiędzy szkołą a realnymi potrzebami pracodawców.

W jego ocenie edukacja zawodowa zbyt często funkcjonuje jako wybór drugiej kategorii, proponowany osobom uznanym za niezdolne do podążania ścieżką akademicką. Kandydat odwraca tę perspektywę, wskazując, że uzyskanie konkretnych kwalifikacji i zatrudnienia może być wartościowsze niż zdobycie dyplomu uczelni bez perspektyw zawodowych. Zdolności techniczne, rzemieślnicze i praktyczne miałyby być traktowane na równi z talentem do pracy teoretycznej.

Ta część programu łączy konserwatywną wizję wychowania z liberalnym spojrzeniem na gospodarkę. Szkoła powinna według Retailleau przygotowywać człowieka do samodzielności, pracy i ponoszenia odpowiedzialności za własne decyzje. Państwo nie może natomiast utrzymywać fikcji, że każda droga edukacyjna prowadzi do porównywalnych rezultatów.

Co zmieniłoby się w pracy nauczycieli?

Odbudowa pozycji pedagoga nie ma ograniczać się do przyznania mu większego autorytetu w klasie. Retailleau proponuje wzrost miesięcznych wynagrodzeń o 135 euro netto na początku kariery oraz do 300 euro na jej dalszych etapach. W zamian nauczyciele spędzaliby więcej czasu w placówkach i podejmowali dodatkowe zadania związane z funkcjonowaniem szkolnej wspólnoty.

Koszt zmian płacowych ma wynieść 2 miliardy euro. Finansowaniu projektu sprzyjałby przewidywany spadek liczby dzieci, który według założeń przedstawionych przez Republikanów może w ciągu dekady sięgnąć 1,7 miliona. Pozostaje jednak pytanie, czy oszczędności demograficzne rzeczywiście wystarczą do przeprowadzenia reformy bez ograniczania innych wydatków oświatowych. 

Zmianie podlegałoby ponadto przygotowanie do zawodu. Regionalne szkoły pedagogiczne miałyby kształcić przyszłych nauczycieli bliżej miejsc, w których później podejmą pracę, a nabór zostałby zdecentralizowany. Retailleau zakłada, że większe zakorzenienie kadry pomoże w odbudowie stabilnych zespołów i zmniejszy skalę wieloletniego kierowania młodych pedagogów do odległych regionów.

Czy większa samodzielność poprawiłaby jakość szkół?

Centralizacja jest kolejnym elementem obecnego systemu, który kandydat Republikanów chce ograniczyć. Do 2032 roku miałoby powstać tysiąc publicznych szkół korzystających z rozszerzonej autonomii. Zespoły kierowane przez dyrektorów otrzymałyby możliwość dostosowywania rytmu nauki, rozkładu programów, długości cyklów oraz organizacji zajęć do sytuacji konkretnej społeczności.

Za tą propozycją stoi przekonanie, że szkoła w zamożnej dzielnicy wielkiego miasta i placówka działająca na obszarze dotkniętym bezrobociem nie zawsze potrzebują tych samych metod pracy. Większa swoboda mogłaby sprzyjać eksperymentom oraz szybszemu reagowaniu na lokalne problemy. Jednocześnie wymagałaby przejrzystych kryteriów oceny, aby autonomia nie przekształciła się w nierówność dostępu do dobrego nauczania.

Projekt Retailleau zestawia zatem silniejszą dyscyplinę uczniów z większą wolnością instytucji. Państwo ustalałoby wymagania dotyczące efektów i bezpieczeństwa, lecz szkoły uzyskałyby swobodę wyboru drogi prowadzącej do ich osiągnięcia. Jest to model odmienny zarówno od pełnej centralizacji, jak i od pozostawienia systemu wyłącznie mechanizmom rynkowym.

Kim jest Bruno Retailleau?

Bruno Retailleau urodził się w 1960 roku w Cholet, ale jego polityczna tożsamość pozostaje związana przede wszystkim z Wandeą. Był deputowanym, przewodniczył radzie departamentu, stał na czele regionu Kraj Loary, a przez wiele lat reprezentował Wandeę w Senacie. Od 2014 do 2024 roku kierował senacką grupą Republikanów, zdobywając doświadczenie w tworzeniu ustaw i negocjacjach parlamentarnych.

Na początku kariery pozostawał blisko Philippe’a de Villiers, później należał do ważnych współpracowników François Fillona. Stopniowo wypracował własny profil, łączący konserwatyzm społeczny, gospodarczy liberalizm i pierwszeństwo funkcji zapewniających bezpieczeństwo państwa. W książce „Refondation” z 2019 roku próbował nadać tej wizji formę całościowego projektu odbudowy francuskiej prawicy. 

Ogólnokrajową rozpoznawalność przyniosło mu stanowisko ministra spraw wewnętrznych, które objął w 2024 roku. Jako szef resortu prowadził twardą politykę wobec nielegalnej migracji, przestępczości narkotykowej i zagrożeń dla porządku publicznego. Urząd pozwolił mu przejść od roli wpływowego senatora do grona polityków zdolnych ubiegać się o najwyższe stanowisko w państwie.

W maju 2025 roku Retailleau został przewodniczącym Republikanów, pokonując Laurenta Wauquieza. Kandydaturę prezydencką ogłosił w lutym 2026 roku, a następnie uzyskał formalną nominację swojego ugrupowania w głosowaniu członków LR. Reprezentuje więc partię, która przez dziesięciolecia współrządziła Francją, lecz od czasu porażki François Fillona w 2017 roku nie zdołała wprowadzić swojego kandydata do drugiej tury. 

Jakie idee łączą jego propozycje?

Najważniejszym pojęciem w politycznym języku Retailleau jest autorytet. Odnosi je do policji, sądów, granic, relacji pomiędzy państwem a obywatelem, a teraz również do pozycji nauczyciela. Kandydat przekonuje, że Francja nie cierpi przede wszystkim na brak nowych regulacji, lecz na niedostatek woli egzekwowania zasad już uznanych za wspólne.

W sprawach migracyjnych opowiada się za istotnym ograniczeniem napływu cudzoziemców, skuteczniejszym wykonywaniem decyzji deportacyjnych i odzyskaniem kontroli państwa nad polityką graniczną. W gospodarce podkreśla znaczenie produkcji, przedsiębiorczości, pracy oraz redukcji wydatków publicznych. Jego stanowisko wobec Unii Europejskiej pozostaje krytyczne wobec części ograniczeń nakładanych na państwa narodowe, ale nie zakłada opuszczenia Wspólnoty.

Retailleau stara się nadać prawicy odrębność zarówno wobec obozu Emmanuela Macrona, jak i Zjednoczenia Narodowego. Pierwszemu zarzuca technokratyczne zarządzanie bez trwałego systemu wartości, drugiemu zaś brak wystarczającej wiarygodności w sprawach gospodarczych i zdolności rządzenia. Własną ofertę określa jako połączenie zdecydowanej zmiany z kompetencjami zdobytymi w administracji państwowej.

Jak wygląda francuska scena polityczna przed wyborami w 2027 roku?

Emmanuel Macron nie może ubiegać się o trzecią kolejną kadencję, dlatego wybory otwierają rywalizację pozbawioną urzędującego prezydenta. Najsilniejszą pozycję zajmuje Marine Le Pen, której poparcie w sierpniowych badaniach pierwszej tury utrzymywało się w okolicach jednej trzeciej głosów. Zjednoczenie Narodowe przestało być partią protestu działającą na marginesie systemu i stało się centralnym uczestnikiem walki o Pałac Elizejski. 

O wejście do drugiej tury rywalizują kandydaci kilku politycznych rodzin. Édouard Philippe próbuje skupić umiarkowane centrum i część tradycyjnej prawicy, Gabriel Attal zabiega o wyborców obozu macronistycznego, a Bruno Retailleau chce odbudować samodzielność Republikanów. Problem tej części sceny polega na tym, że każdy z kandydatów posiada własne ambicje, lecz żaden nie uzyskał dotąd pozycji pozwalającej podporządkować sobie pozostałych. 

Lewica pozostaje podzielona pomiędzy radykalny projekt Jean-Luca Mélenchona, socjaldemokratyczną ofertę Raphaëla Glucksmanna i mniejsze kandydatury ekologiczne lub postkomunistyczne. W części badań Mélenchon rywalizuje z Édouardem Philippe’em o drugą pozycję, ale należy zarazem do polityków wywołujących największy sprzeciw poza własnym elektoratem. Rozdrobnienie kandydatur zwiększa znaczenie każdego punktu procentowego, ponieważ o udziale w decydującym głosowaniu może przesądzić niewielka różnica.

Sierpniowe zestawienia badań dawały Marine Le Pen średnio około 34,6 proc., Édouardowi Philippe’owi 17,6 proc., Jean-Lucowi Mélenchonowi 16,2 proc., Raphaëlowi Glucksmannowi 13,1 proc., a Gabrielowi Attalowi 11,7 proc. Bruno Retailleau osiągał średnio 7,9 proc., przy czym poszczególne warianty sondażowe przynosiły mu najczęściej wyniki od 6 do 9 proc. Są to wyłącznie fotografie chwili, uzależnione od zestawu nazwisk i przyjętej metodologii, ale pokazują skalę dystansu, który kandydat LR musi jeszcze odrobić. 

Jakie poparcie ma Bruno Retailleau?

Retailleau posiada mocną pozycję we własnym ugrupowaniu, lecz jego baza partyjna pozostaje znacznie węższa niż elektorat potrzebny do awansu do drugiej tury. Musi jednocześnie przekonywać konserwatywnych wyborców RN, umiarkowaną prawicę skłaniającą się ku Édouardowi Philippe’owi i część osób rozczarowanych dziesięcioletnią prezydenturą Macrona. Każda z tych grup oczekuje jednak innego połączenia stanowczości, kompetencji i pragmatyzmu.

Sierpniowy barometr Elabe wskazywał, że dobrą opinię o Retailleau miało 25 proc. Francuzów, o 3 punkty mniej niż miesiąc wcześniej. Rok wcześniej ten wynik sięgał 32 proc., co pokazuje, że rozpoznawalność zdobyta w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych nie przełożyła się automatycznie na trwałą dynamikę prezydencką. W elektoracie Emmanuela Macrona pozytywnie oceniało go 34 proc. badanych, lecz także tam odnotował wyraźny spadek. 

Jego szansą pozostaje charakter kampanii, w której coraz większe znaczenie mogą zyskać bezpieczeństwo, edukacja, migracja i finanse państwa. To obszary odpowiadające politycznemu profilowi byłego ministra. Warunkiem wykorzystania tej zgodności będzie jednak przekonanie wyborców, że Retailleau posiada nie tylko zestaw zdecydowanych poglądów, lecz także wiarygodną drogę ich realizacji.

Czy program szkolny może zmienić jego pozycję?

Propozycja odnowienia tradycyjnego modelu szkoły jest próbą wyjścia poza wizerunek polityka skoncentrowanego na policji i granicach. Edukacja pozwala Retailleau mówić równocześnie o bezpieczeństwie, kulturze, pracy, awansie społecznym oraz odpowiedzialności rodziny. Może również zainteresować wyborców, którzy nie uważają migracji za swój najważniejszy problem, ale dostrzegają spadek poziomu nauczania i trudności wychowawcze.

Ryzyko polega na sprowadzeniu rozbudowanego projektu do jednego hasła o surowych internatach. Jeżeli debata zatrzyma się na sporze o izolowanie agresywnych nastolatków, pozostałe elementy reformy mogą nie zostać zauważone. Retailleau będzie musiał wyjaśnić zarówno gwarancje prawne, jak i pedagogiczne podstawy proponowanego systemu.

Wybory w 2027 roku rozstrzygną również, czy tradycyjna francuska prawica potrafi odzyskać samodzielne miejsce pomiędzy centrum a Zjednoczeniem Narodowym. Bruno Retailleau chce uczynić szkołę symbolem tej odbudowy: wymagającą, przekazującą wiedzę, opartą na szacunku dla nauczyciela i przygotowującą do dorosłego życia. Nie wiadomo jeszcze, czy taka propozycja wystarczy do przełamania sondażowego impasu, ale nadaje jego kandydaturze wyraźniejszą treść niż sama obietnica lepszego zarządzania.

Arkadiusz Jordan