Kim byli Kartagińczycy? Przełomowe badania genetyczne

Starożytni Kartagińczycy, jedni z największych wrogów Rzymian w historii, nie wywodzili się głównie od semickiego narodu żeglarzy i kupców, Fenicjan, ale południowych Europejczyków oraz północnych Afrykańczyków – tak wynika z badań genetycznych, których wyniki zostały opublikowane w czasopiśmie naukowym „Nature”.

Kartagińczy – jakie było pochodzenie genetyczne starożytnego ludu?

Kartagińczycy, będący głównymi rywalami geopolitycznymi Rzymian w okresie od III do II wieku p.n.e., nie pochodzili głównie od fenickich kolonistów, ale wywodzili się od mieszanki ludności południowoeuropejskiej i północnoafrykańskiej. Fenicjanie odcisnęli mniejszościowy udział w ogólnym miksie genetycznym Kartagińczyków.

Takie wnioski płyną z wyników zakrojonych na wielką skalę międzynarodowych badań genetycznych, jakie objęły szczątki Kartagińczyków z punickich miejsc pochówku, rozsianych po całej Afryce Północnej i Europie Południowej. Wyniki tych badań zostały opublikowane w anglojęzycznym czasopiśmie naukowym „Nature”.

Analiza genetyczna objęła szczątki ponad 200 osób, które były pochowane na 14 cmentarzyskach, nekropoliach i miejscach pochówku położonych w całym szeregu regionów i krain znajdujących się w basenie Morza Śródziemnego. Stanowiska te rozciągają się od współczesnej Tunezji, gdzie w starożytności znajdował się rdzeń starożytnej Kartaginy, poprzez Sardynię, Sycylię, południową Hiszpanię oraz sam Lewant.

Naukowcy porównali starożytne DNA osób z tych miejsc pochówku związanych z Kartaginą z DNA niewątpliwych Fenicjan. Wyniki tego szeroko zakrojonego i realizowanego za sprawą międzynarodowej współpracy badania okazały się zaskakujące z powodu przedstawionego powyżej.

Tym samym wbrew powszechnie przyjętym ustaleniom, Kartagińczycy nie pochodzili w większości bezpośrednio od lewantyńskich rdzennych Fenicjan, ale mieszanki południowych Europejczyków, północnych Afrykańczyków i w mniejszościowym stopniu samych Fenicjan. Rewolucyjne badanie podważa tym samym teorie o wielkich falach kolonizacyjnych z Fenicji w pozostałe, zachodnie części basenu Morza Śródziemnego. Zdaniem badaczy, rozprzestrzenianie się kultury fenickiej po Morzu Śródziemnym nie było wynikiem wielkich fal migracji ze wschodu, lecz raczej skutkiem obopólnego handlu, kontaktów i dyfuzji kulturowej.

Kim byli Fenicjanie?

Fenicjanie byli kupieckim ludem, który specjalizował się w handlu morskim. Ta przedsiębiorcza semicka nacja zamieszkiwała wschodnie wybrzeże Morza Śródziemnego, a dokładnie środkową część krainy, która w późniejszym okresie otrzyma nazwę Lewantu. Fenicja, jak nazywała się w starożytności ojczyzna Fenicjan, przez nich samych była nazywana jako Kanaan lub Chanaan.

Kultura fenicka narodziła się pod koniec II tysiąclecia p.n.e., około 3100 lat temu, na terenach współczesnego Libanu, Syrii i Izraela – czyli w krainach, które stanowiły rdzeniowy obszar cywilizacji fenickiej.

Najważniejszymi miastami Fenicji były: Tyr, Akka, Arwad, Sydon, Byblos, czy Birut. Wszystkie duże miasta – tak jak te wspomniane wcześniej – znajdowały się na obszarach przybrzeżnych, natomiast Fenicja położona głębiej w stronę lądu była słabiej zaludniona.

Fenicja najpewniej nie była zbyt ludnym krajem, co zdaje się potwierdzać, iż Fenicjanom brak było nadwyżki demograficznej, która mogłaby odpowiadać za kolonizowanie znaczących obszarów wybrzeża w przykładowej północnej Afryce. Jakieś fale kolonistów niewątpliwie nastąpiły – w końcu założenie Kartaginy źródła starożytne przypisują właśnie Fenicjanom – ale nie miały one wielkiej skali.

Naród fenicki rozrósł się tym samym na skutek transformacji językowo-kulturowej danych społeczności, w tym tych północnoafrykańskich, gdzie powstawały kolonie fenickie, co następowało na skutek kontaktów handlowych, wpływów politycznych, dyfuzji kulturowej itp. Fenicjanie zakładając kolonie zawierali najpewniej często małżeństwa mieszane, a sama fenizacja całych regionów odbywała się głównie a sprawą interakcji handlowo-kulturowych.

Fenicjanie byli twórcami najstarszego znanego linearnego alfabetu. Fenicki alfabet składał się z 22 znaków reprezentujących wyłącznie spółgłoski (abdżad). Powstał on około XIII wieku p.n.e., najprawdopodobniej dla potrzeb rozwijającego się handlu. To z alfabetu fenickiego wyrósł alfabet grecki, a w dalszej konsekwencji alfabet łaciński i większości współczesnych alfabetów (np. cyrylica).

Kartagina – główny rywal Rzymu

Kartagina zaczynała swoją historię jako fenicka kolonia założona na północnoafrykańskim wybrzeżu, na terenie współczesnej Tunezji, a dokładnie w okolicach dzisiejszego Tunisu. Fenickie miasto-państwo wraz z kolejnymi dekadami i stuleciami rozrastało się, aż stworzyło imperium.

Imperium Kartagińskie obejmowało zachodnią część południowego wybrzeża Morza Śródziemnego w postaci Afryki Północnej (współczesne wybrzeże Tunezji, Algierii, Maroka), a także wschodnie wybrzeża i część interioru Półwyspu Iberyjskiego (współczesna Hiszpania) oraz szereg dużych śródziemnomorskich wysp: Sardynię, Korsykę oraz zachodnią Sycylię. Kartagina dysponowała całą wielką siecią kolonii i stref wpływów, której fundamentem był handel morski oraz potężna flota.

W III wieku p.n.e. doszło do pierwszego z trzech wielkich starć Republiki Rzymskiej z jej południowym, egzotycznym zawziętym wrogiem o panowanie w zachodniej części Basenu Morza Śródziemnego. Trzy wojny punickie (które miały miejsce odpowiednio w latach: 264 – 241 p.n.e.; 218–201 p.n.e.; 149–146 p.n.e.) zakończyły się finalnie zwycięstwem Rzymu nad Kartaginą. Tak zachodnia cywilizacja odniosła jeden z najbardziej znaczących triumfów w starożytności. Bez pokonania Kartaginy – okrutnej cywilizacji, która słynęła ze składania ofiar z dzieci – Rzym nigdy nie rozkwitłby w takim stopniu i nie zbudował imperium.

Kartagina w źródłach rzymskich

Fenicjanie przez Rzymian byli kojarzeni z chciwością, zachłannością (dlatego też mówili oni o „fenickiej chytrości”), luksusowym życiem, przyzwoleniem na degenerację i moralny upadek, ale z drugiej strony jako wyznawców brutalnej religii, w ramach której składano ofiary z dzieci.

Kartagina w antycznych źródłach rzymskich (np. u takich rzymskich historyków jak Liwiusz, czy Salustiusz była przedstawiana jako egzotyczny i bogaty wróg Rzymu, który charakteryzował się przebiegłością, dekadencją i moralnym upadkiem. Handlowa potęga z drugiego, południowego wybrzeża Morza Śródziemnego funkcjonowała w źródłach rzymskich jako „ciemne lustro” cywilizacji rzymskiej. Choć również bogata, to w przeciwieństwie do Republiki Rzymskiej, republika kartagińska miała być pozbawiona cnót oraz choćby nawet namiastki etosu „ducha obywatelskiego Rzymu”.

Marcin Jarzębski