Krótka historia polskich kolęd
Bożonarodzeniowe pieśni są od wieków jednym z najważniejszych elementów obchodzenia świąt Bożego Narodzenia. Kiedy zaczęliśmy je śpiewać? Skąd pochodzą? To właśnie historia polskich kolęd.
Słowo “kolęda” wywodzi się z łaciny, w której calende oznaczało “pierwszy dzień miesiąca”. W tradycji słowiańskiej ten pierwszy dzień oznaczał jednak początek nowego roku, nie miesiąca, i to właśnie z tej okazji śpiewano pierwsze kolędy, wtedy jeszcze świeckie pieśni noworoczne.
Za pierwszą, “prawdziwą” (czyli religijną) kolendę uważa się łaciński utwór zatytułowany Jesus refulsit omnium. Datowany na 336 rok naszej ery utwór jest przypisywany św. Hilaremu, który miał uczestniczyć w pierwszych obchodach bożego narodzenia odnotowanych przez kroniki.
Boże Narodzenie było obchodzone od początku średniowiecza, i o współcześnie wiemy o niektórych tradycjach obchodzenia tego święta we wczesnym i “dojrzałym średniowieczu”, to pierwsze zachowane kolędy pochodzą dopiero z czasów schyłku wieków średnich, czyli XV wieku. To wtedy na dobre rozpoczyna się historia kolęd – bożonarodzeniowe melodie zaczęły być częściej zapisywane na marginesach ksiąg i dokumentów, dzięki czemu niektóre z nich przetrwały do dnia dzisiejszego.
Najstarszą polską kolędą jest obecnie utwór Zdrow bądź, krolu anjelski. Odnaleziona w archiwach przez Aleksandra Brücknera, slawistę i badacza literatury. Kolęda ta była prawdopodobnie tłumaczeniem z czeskiego oryginału Zdráv bud’ králi andělský. Czeskie pochodzenie pierwszej polskiej kolędy jest przykładem tego, że w kontekstach liturgicznych to właśnie ten język był (obok łaciny) głównym źródłem inspiracji dla polskich duchownych pod koniec średniowiecze. Czesi używali bowiem w nabożeństwach liturgicznego języka staro-morawskiego, który był zdecydowanie łatwiejszy do zrozumienia dla Polaków niż zachodnia łacina. Pierwsza polska kolęda jest muzyczną tajemnicą, bo jej zapis nie zawierał oznaczeń nut, a do dnia dzisiejszego przetrwały trzy różne wersje tekstu, wszystkie z XV wieku.
Zdrow bądź, krolu anjelski
K nam na świat w ciele przyszły,
Tyś zajiste Bog skryty,
W święte czyste ciało wlity – tak brzmią pierwsze wersy kolędy, która dostarcza historykom wartościowych informacji o tym, jak mogły wyglądać inne staropolskie pieśni bożonarodzeniowe.
aktyczny rozwój polskich kolęd nastąpił już w renesansie, w XVI i XVII wieku. To właśnie z tych lat pochodzą zbiory kolęd polskich i łacińskich z kancjonałów Biblioteki Czartoryskich, Biblioteki Kórnickiej (m.in. Anioł pasterzom mówił), Walentego z Brzozowa (O przedobry Ojcze nasz). Z tamtego okresu pochodzi także największy zbiór 90 kolęd Kancjonału z Biblioteki Sióstr Benedyktynek w Staniątkach z lat 1586, 1637 i 1700 (m.in. kolędy Nużmy dziś krześcijani Dzieciątko się narodziło).
Historia polskich kolęd to jednak przede wszystkim przełom XVII i XVIII wieku, kiedy te bożonarodzeniowe pieśni stały się stałą, ważną częścią obchodów tego święta. To z tych lat pochodzą śpiewane do dnia dzisiejszego pieśni takie jak W żłobie leży (przypisywane księdzu Piotrowi Skardze) i Pieśń o narodzeniu pańskim, znana także jako Bóg się rodzi, autorstwa Franciszka Karpińskiego. Te kolędy, pisane z myślą o melodii poloneza, były być może pierwszym kolędami narodowymi, nie wywodzącymi się z tłumaczeń z czeskiego czy łaciny, ale na wskroś polskimi utworami, a śpiewane ich było często także gestem patriotycznym.
Łącznie w polskim kanonie znajduje się obecnie ponad 500 kolęd i pastorałek, a historia polskich kolęd rozwija się nadal, m.in. dzięki pracy historyków, który dalej badają staropolskie pieśni świąteczne.
Maciej Bzura
