wybaczanie dzięki literaturze
Fot. Ilustracja wygenerowana przez AI.

Literatura może pomóc nam wybaczać

Wybaczanie dzięki literaturze może być łatwiejsze. Nowe badanie pokazuje, że opowieść pozwalająca poznać myśli bohatera żałującego wyrządzonej krzywdy może zwiększyć gotowość do wybaczenia mu. Taki sposób prowadzenia narracji może również sprzyjać przebaczeniu osobom, które skrzywdziły nas w prawdziwym życiu.

Jak literatura pomaga w wybaczaniu

Technika literacka, którą badali naukowcy, nosi nazwę fokalizacji wewnętrznej (internal focalization). Polega na prowadzeniu narracji w taki sposób, aby czytelnik miał dostęp do wewnętrznych myśli i przeżyć bohatera. W tym przypadku chodziło o ukazanie żalu mężczyzny, który przez nieuwagę wyrządził komuś krzywdę. Poznanie jego myśli sprzyjało rozwojowi empatii i zwiększało skłonność do wybaczenia.

Uczestnicy badania, których poproszono o przypomnienie sobie krzywdy doznanej w przeszłości, częściej przenosili gotowość do wybaczenia fikcyjnej postaci na sytuację z własnego życia.

Angus Fletcher, profesor anglistyki związany z Project Narrative na The Ohio State University i główny autor badania, wyjaśnił, że sama opowieść niekoniecznie skłania czytelników do wybaczenia bohaterowi. Zastosowanie odpowiedniej techniki narracyjnej zwiększało natomiast nie tylko gotowość do wybaczenia fikcyjnej postaci, lecz także skłonność do przebaczenia osobom, które skrzywdziły czytelników.

Badania Gallupa wskazują, że ponad jedna piąta ludzi na świecie regularnie odczuwa złość. Zdaniem Fletchera wyniki eksperymentu sugerują, że literatura może wspierać zdrowie emocjonalne. Odpowiednio dobrane książki mogą pomagać radzić sobie z codzienną złością, przygnębieniem, pesymizmem i lękiem, a także sprzyjać radości, optymizmowi, miłości i empatii. Nie trzeba przy tym przeżywać poważnego kryzysu, aby korzystać z takiego wsparcia.

Fletcher przeprowadził badanie wspólnie z Markiem Matthewsem, który niedawno uzyskał doktorat z psychologii społecznej na The Ohio State University. Wyniki opublikowano 1 października 2026 roku w czasopiśmie Frontiers in Psychology.

Empatia dzięki poznaniu myśli bohatera

Od ponad 2000 lat ludzie wierzą, że literatura rozwija empatię, pomaga przezwyciężać złość i pozwala spojrzeć na sytuację z perspektywy innej osoby. Umiejętności te mają znaczenie dla zdrowia psychicznego i funkcjonowania w społeczeństwie.

W 2013 roku naukowcy opublikowali wyniki badania wskazującego, że czytanie fragmentów literatury pięknej, w porównaniu z lekturą literatury popularnej lub literatury faktu, poprawiało zdolność rozumienia przekonań i pragnień innych ludzi. Umiejętność ta jest określana jako teoria umysłu.

Późniejsze próby powtórzenia tego badania, podejmowane zarówno przez innych naukowców, jak i przez pierwotnych autorów, nie przyniosły jednak oczekiwanych rezultatów. Dlatego Fletcher i Matthews postanowili skupić się na jednej konkretnej technice pisarskiej. Chcieli dokładniej sprawdzić, w jaki sposób prowadzenie narracji może wpływać na empatię, a w konsekwencji na gotowość do wybaczania.

Badacze przeanalizowali techniki stosowane przez pisarzy do rozwijania empatii u czytelników. Jedną z nich wykorzystali w specjalnie przygotowanej opowieści, a następnie sprawdzili, czy jej zastosowanie rzeczywiście wpływa na reakcje odbiorców.

Historia Mary i uciekającego szczeniaka

Bohaterką opowieści jest Mary. Gdy była dzieckiem, widziała, jak jej szczeniak ginie potrącony przez samochód. Po tym wydarzeniu postanowiła, że nigdy więcej nie będzie mieć psa. Dopiero w wieku 85 lat przygarnęła szczeniaka, chcąc uporać się z żalem, który towarzyszył jej przez całe życie.

Mary zatrudnia fachowca do wykonania naprawy i ostrzega go, aby zamykał drzwi, żeby pies nie mógł uciec. Mężczyzna pozostawia jednak drzwi otwarte, a szczeniak wydostaje się na zewnątrz, ku przerażeniu Mary.

Uczestnikom badania przedstawiono dwa wyjaśnienia zachowania fachowca. W pierwszej wersji mężczyzna zignorował ostrzeżenie Mary, a więc ponosił pełną odpowiedzialność za to, co się wydarzyło. W drugiej przypadkowo zostawił drzwi otwarte, ponieważ rozpraszały go osobiste problemy w domu.

W kolejnym fragmencie zastosowano fokalizację wewnętrzną. Czytelnik poznawał myśli fachowca, który żałował, że nie zamknął drzwi. W wersji pozbawionej tego zabiegu mężczyzna przekazywał Mary tę samą informację bezpośrednio, mówiąc jej o swoim żalu.

Wybaczanie dzięki literaturze w trzech badaniach

Fletcher i Matthews przeprowadzili trzy badania z udziałem łącznie 1563 osób. Wyniki wykazały, że zastosowanie fokalizacji wewnętrznej zwiększało gotowość do wybaczenia fikcyjnej postaci. W dwóch kolejnych badaniach naukowcy wykazali również związek między wybaczeniem bohaterowi literackiemu a gotowością do przebaczenia osobom, które skrzywdziły uczestników w prawdziwym życiu. Ze względu na sposób zaprojektowania badań wybaczenie fikcyjnej postaci musiało nastąpić jako pierwsze.

Uczestnicy nie dowiedzieli się, czy Mary ostatecznie wybaczyła fachowcowi. Badacze celowo pominęli tę informację, aby nie sugerować czytelnikom, jak powinni postąpić.

Aby wywołać empatię i zbadać mechanizm prowadzący do przebaczenia, naukowcy zadbali o to, by czytelnicy najpierw poczuli oburzenie zachowaniem fachowca, który nie zadbał o bezpieczeństwo psa. Dopiero później mogli poznać jego wewnętrzne przeżycia i żal z powodu popełnionego błędu.

Badacze rozróżnili dwa rodzaje wybaczenia. Pierwszy to wybaczenie decyzyjne, czyli świadoma decyzja o przebaczeniu. Drugi, określany jako wybaczenie emocjonalne, dotyczy zmiany uczuć wobec sprawcy i może wiązać się z odbudowaniem bliskości w relacji.

Mark Matthews wyjaśnił, że poznanie wewnętrznych przeżyć osoby odpowiedzialnej za wyrządzoną krzywdę pozwala dostrzec jej skruchę i ocenić jej szczerość. Dzięki temu łatwiej zrozumieć emocje tej osoby, co może zwiększyć gotowość do wybaczenia.

Wyniki badań wskazały, że fokalizacja wewnętrzna sprzyjała obu rodzajom wybaczenia, zarówno wobec fikcyjnego bohatera, jak i wobec osoby, która wyrządziła krzywdę w prawdziwym życiu.

Literatura i zdrowie emocjonalne

Zdaniem Matthewsa kontakt z literaturą może zmieniać sposób postrzegania otaczającego świata. Naukowcy chcieli sprawdzić, czy taki efekt można zaobserwować również w przypadku konkretnej techniki narracyjnej.

Fletcher zaznaczył, że podobne oddziaływanie nie ogranicza się do literatury pisanej. Ludzie często mają lepszy kontakt z własnymi emocjami podczas oglądania filmu lub czytania powieści niż w codziennym życiu. Według badacza może to wskazywać na szerszy kryzys zdrowia emocjonalnego, związany z poświęcaniem zbyt wiele czasu technologii, a zbyt mało dawnym źródłom ludzkiej mądrości.

Dariusz Wójcik

SUBSKRYBUJ „GAZETĘ NA NIEDZIELĘ” Oferta ograniczona: subskrypcja bezpłatna do 31.12.2026.

Strona wykorzystuje pliki cookie w celach użytkowych oraz do monitorowania ruchu. Przeczytaj regulamin serwisu.

Zgadzam się