Muzeum Narodowe w Krakowie: „Młodopolska Grupa Pięciu. Zapomniani buntownicy”

Wystawa Grupy Pięciu to pierwsza w historii muzealnictwa ekspozycja poświęcona działalności istniejącego niespełna dwa i pół roku (od sierpnia 1905 roku do lutego 1908 roku) młodopolskiego ugrupowania, a zarazem pierwsza wspólna prezentacja prac jego członków od czasu ich inicjatyw na początku XX stulecia. Młodopolska Grupa Pięciu to niemal całkowicie zapomniana dzisiaj formacja, którą tworzyli: Leopold Gottlieb, Witold Wojtkiewicz, Wlastimil Hofman, Mieczysław Jakimowicz i Jan Rembowski.

Wystawa, upamiętniająca 120. rocznicę zawiązania ugrupowania, nazywanego także Grupą „Norwid”, koncentruje się na dokonaniach studentów i absolwentów krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, których młodzieńcza twórczość była odpowiedzią na pojawiające się w sztuce europejskiej tendencje awangardowe. 

Wspólne wystąpienie debiutujących artystów należy odczytywać jako jawny bunt młodych przeciwko zarówno Towarzystwu Artystów Polskich „Sztuka” i lansowanej przez jego przedstawicieli sztuce wyrosłej z impresjonizmu, secesyjnej dekoracyjności i imperatywu narodowego posłannictwa, jak i – a może przede wszystkim – mechanizmom wykluczenia, a także jako sprzeciw wobec braku dostępu do oficjalnych miejsc wystawienniczych. Młodych pociągały nowe zagadnienia i  rozwiązania formalne, których źródłem była sztuka symbolistyczna, zwłaszcza francuska, niemiecka i belgijska, oraz twórczość Stanisława Wyspiańskiego, Wojciecha Weissa i Jacka Malczewskiego. 

Była to generacja malarzy starających się zmienić oblicze zastanej sztuki, kierując swoje zainteresowania poza narzuconą sztuce polskiej tego okresu misję posłannictwa narodowego, patriotycznego czy społecznego. Przeciwstawili się celowości sztuki i odeszli od nałożonych zadań umoralniających czy utylitarnych. Swoją działalnością wpisali się w nurt przemian nowoczesnej sztuki europejskiej, dla której charakterystyczny był „ekspresywistyczny” sposób myślenia promujący ludzką podmiotowość i jej dążenie do nieograniczonego, bezpośredniego uzewnętrzniania „ja”. 

Prezentacja dokonań Grupy Pięciu ma na celu ukazać kierunki rozwoju sztuki polskiej pierwszej dekady XX wieku, a także skłonić odbiorców do zgłębiania zagadnień nurtujących młodych artystów tworzących równolegle z uznanymi za wybitne osobowości twórcami będącymi dzisiaj „wizytówką” Młodej Polski. Z założenia wystawa ma charakter monograficzno-problemowy. Z jednej strony przybliża sylwetki twórczych indywidualności, których połączyła nieogłoszona manifestem (bo tego nigdy nie sformułowano), ale wspólna koleżeńskim i przyjacielskim relacjom buntownicza idea poszukiwania „własnych dróg dla wypowiedzenia swych myśli”^[1]. Z drugiej zaś ukazuje główne tematy i motywy, które ujawniły się zarówno w krótkim okresie działalności grupy, jak i w latach poprzedzających jej powstanie oraz następujących po jej rozpadzie.

Zakres chronologiczny pokazywanych – w dużej części po raz pierwszy – dzieł obejmuje zatem okres od około 1900 roku aż po lata pierwszej wojny światowej. Rozszerzenie ram czasowych służy pełniejszej prezentacji dokonań młodych adeptów sztuki i uchwyceniu procesów kształtujących ich postawy twórcze. Integralną część wystawy stanowią prace artystów, którzy czasowo związani byli z Grupą Pięciu, poprzez udział we wspólnie przygotowanych pokazach, a należeli do nich: Tymon Niesiołowski, Henryk Hochman i Bronisława Rychter-Janowska. Ekspozycję wzbogaciły ponadto dzieła Odilona Redona, Xawerego Dunikowskiego i Olgi Boznańskiej. 

Wystawa podzielona została na dwie główne części. Pierwszą stanowi pięć indywidualnych pokazów autoportretów i konterfektów członków założycieli. Na drugą składa się siedem sekcji tematycznych będących prezentacjami wybranych wątków twórczości artystów należących do Grupy Pięciu. Obydwie rozdziela intermezzo – „wystawa w wystawie” zadedykowana Witoldowi Wojtkiewiczowi jako swoistemu fenomenowi ugrupowania. Do pokazu włączono także prezentację poświęconą Norwidowi i jego związkom z Grupą Pięciu. Całość zamyka multimedialny pokaz dzieł zaginionych artystów ugrupowania, na który się złożyły rozpoznane materiały dokumentujące nieodnalezione dotąd prace.

Ekspozycja stanowi wyjątkową okazję, by zobaczyć dzieła wydobyte z kolekcji prywatnych i magazynów instytucji publicznych, rzadko bądź nigdy dotąd nieeksponowane. Jednym z nich jest obraz, który po 120 latach powrócił do Krakowa – obraz Witolda Wojtkiewicza „Zielone Świątki na Bielanach pod Krakowem”. Dzieło przez wiele dziesięcioleci uważane było za zaginione i dopiero kiedy pojawiło się w  zbiorach Detroit Institute of Arts (1988), przywrócono je świadomości miłośników i  badaczy twórczości artysty. „Zielone Świątki” wystawione zostaną po raz pierwszy na powrót w Krakowie, gdzie zostały namalowane i gdzie miały swoją premierę. 

Irena Buchenfeld
Kuratorka wystawy 

„Młodopolska Grupa Pięciu. Zapomniani buntownicy” wpisuje się w historię ekspozycji poświęconych sztuce Młodej Polski, które Muzeum Narodowe w Krakowie regularnie organizuje, korzystając także z własnej, o wyjątkowej skali i wartości, kolekcji sztuki przełomu XIX i XX wieku. 

Młodopolska twórczość pozostaje niezmiennie istotnym punktem odniesienia dla kultury polskiej, a artyści i dzieła z tego okresu są powszechnie cenieni i studiowani. Jednocześnie to wystawa pod każdym względem pionierska i szczególna – pokazująca, że o Młodej Polsce nadal nie wiemy wszystkiego, co więcej, wciąż podstawową wartością są badania i ekspozycje przywracające pamięć o ważnych zjawiskach z epoki, z biegiem lat wykreślonych z kart historii sztuki. 

Przykładem jest właśnie tytułowa Grupa Pięciu, obecna tylko marginalnie w podręcznikach i katalogach wystaw, której znaczenia do dziś nie potrafiono w pełni docenić. Nasza ekspozycja przynosi tu zasadniczą zmianę, pokazując, jak to efemeryczne ugrupowanie, w którego skład wchodzili: Leopold Gottlieb, Wlastimil Hofman, Mieczysław Jakimowicz, Jan Rembowski i Witold Wojtkiewicz, a także okazjonalnie współpracujący z nimi – Tymon Niesiołowski, Henryk Hochman i Bronisława Rychter-Janowska, w kluczowy sposób ukształtowało ostatni okres w historii sztuki Młodej Polski, wprowadzając nowe wątki twórcze oraz oryginalne rozwiązania formalne i treściowe. 

Odwołując się w różny sposób do najważniejszych artystów epoki, jak Stanisław Wyspiański czy Jacek Malczewski, nowa generacja potrafiła zaproponować własną drogę twórczą, posługując się zwłaszcza nowatorską ekspresjonistyczną formą czy odniesieniami do groteski, oniryzmu i duchowości. W ten sposób nie tylko symbolicznie zamykała epokę, ale także otwierała perspektywy na przyszłość, prowadzące w kierunku XX-wiecznego ekspresjonizmu i surrealizmu, również w ich współczesnym wydaniu. 

Wystawa w Muzeum Narodowym w Krakowie jako pierwsza docenia tym samym znaczenie Grupy Pięciu w perspektywie historii sztuki polskiej XX wieku, zwracając uwagę na aktualność jej dokonań i inspirację dla czasów nam współczesnych. W konsekwencji zmienia nasze postrzeganie sztuki Młodej Polski, dodając do niej zapomniany rozdział i tym samym z nowej perspektywy podkreślając niezwykłą siłę i dynamikę twórczą epoki. Ważnym osiągnięciem jest towarzyszący wystawie katalog prezentujący zarówno wyniki najnowszych badań oraz wieloletnich kwerend, przynoszących nowe fakty dotyczące działalności Grupy Pięciu, jak i reprodukcje odnalezionych dzieł sztuki oraz ich nowe interpretacje. 

Serdecznie gratuluję pomysłodawczyni i kuratorce wystawy, pani Irenie Buchenfeld, która opracowała scenariusz na podstawie własnych badań naukowych, a także zebrała znakomite dzieła sztuki, pozwalające w pełni docenić dokonania Grupy Pięciu. To wielkie osiągnięcie indywidualne, a także ważna wystawa dla naszej instytucji, podkreślająca rolę Muzeum Narodowego w Krakowie jako depozytariusza pamięci o sztuce Młodej Polski. Podziękowania kieruję do koordynatorki wystawy, pani Eweliny Zając, dzięki której wieloletni proces przygotowań do ekspozycji mógł przynieść tak efektowne rezultaty. Bardzo dziękuję autorce aranżacji wystawy, pani Marcie Staszków, za opracowanie świetnego projektu, pozwalającego podkreślić treści merytoryczne i wartość artystyczną prezentowanych dzieł. Składam podziękowania także całemu zespołowi Muzeum Narodowego w Krakowie zaangażowanemu w powstanie ekspozycji. 

Prof. dr hab. Andrzej Szczerski 
Dyrektor Muzeum Narodowego w Krakowie 

Wystawa „Młodopolska Grupa Pięciu. Zapomniani buntownicy” w Muzeum Narodowym w Krakowie (Gmach główny) od 13 lutego 2026 r. Kuratorka: Irena Buchenfeld. Koordynacja:  Ewelina Zając. Projekt aranżacji: Marta Staszków. Godziny otwarcia: poniedziałek: nieczynne, wtorek – niedziela: 10:00—18:00.

^[1] Gottlieb 1905, s. 472.
Młodopolska Grupa Pięciu. Zapomniani buntownicy