Najstarsze znane indygo z Anatolii

Badania archeologiczne prowadzone na terenie stanowiska Beycesultan Höyük w prowincji Denizli w zachodniej Turcji doprowadziły do ujawnienia niezwykłego i unikatowego skarbu, którym okazała się najstarsza znana niebieska tkanina z Anatolii. Odkryty zabytek jest jednocześnie przykładem jednej z najstarszych tkanin wykonanych zgodnie ze starożytną techniką włókienniczą nålbinding.

Najstarsza znana niebieska tkanina z Anatolii

Znajdujące się w zachodniej Anatolii na żyznej Równinie Çivril w prowincji Denizli stanowisko Beycesultan słynie z licznych monumentalnych budowli oraz tkanin z epoki brązu, jakie zostały w tym miejscu odkryte. Znaleziska tego drugiego typu są tym bardziej cenne, że wilgotne gleby Anatolii nie sprzyjają zachowywaniu się takich przedmiotów w dłuższym okresie, liczonym w ponad wieku – nie mówiąc już o kilku tysiącach lat.

Do kolekcji cennych zabytków z epoki brązu, jakie zostały odsłonięte w Beycesultan Höyük dołączyły odkryte wewnątrz spalonego budynku dwa niezwykłe fragmenty tkanin, które jednak również zostały uszkodzone w wyniku pożaru sprzed kilku tysięcy lat. Archeolodzy podkreślili, że biorąc pod uwagę, iż materiały organiczne rzadko zachowują się w wilgotnych glebach Anatolii, to przetrwanie tych tkanin należy do rzadkości w anatolijskiej archeologii. Dodatkowo paradoksalnie przetrwanie tych przedmiotów było możliwe właśnie za sprawą tego, że zostały zwęglone przez ogień jaki rozniecił starożytny pożar.

Pierwsza tkanina została datowana przez naukowców przy pomocy analizy przeprowadzonej pod mikroskopem na prawie 4 tys. lat. Powstała ona najprawdopodobniej w okresie od 1915 do 1745 r. p.n.e. W przeciwieństwie do późniejszych tradycyjnie tkanych materiałów tekstylnych ta tkanina nie wykazywała wyraźnego układu osnowy i wątku. Zaawansowana mikroskopia optyczna oraz skaningowa mikroskopia elektronowa ujawniły, że tkanina została wykonana za pomocą nålbindingu.

Nålbinding to starożytna zaawansowana technika włókiennicza bazująca na pleceniu igłą, która poprzedzała szydełkowanie i robienie na drutach. W technice nålbinding pętelki są formowane i łączone za pomocą pojedynczej igły, tworząc trwałą i elastyczną tkaninę. Chociaż ślady podobnych technik zostały zidentyfikowane na przedmiotach pochodzących z wczesnej epoki brązu, jakie zostały odkryte na Kaukazie, to materiał tekstylny z Beycesultan stanowi pierwszy zachowany fizyczny przykład nålbinding z Anatolii lub ujmując szerzej z całego regionu Bliskiego Wschodu.

Kolejnym zaskakującym elementem związanym z tym przedmiotem były cechy fizyczne jego włókna. Analiza SEM potwierdziła, że przędza została wykonana z konopi, a nie z wełny czy lnu. Co znaczące uprawa konopi jest do dzisiaj praktykowana na obszarach Równiny Çivril, co stanowi dowód na to, iż tradycje rolnicze na tych ziemiach nawet pod kątem rodzaju upraw sięgają po kilku tysięcy lat. W przekonaniu archeologów skręt i grubość przędzy wskazują na kontrolowaną, wyspecjalizowaną produkcję, a nie na przypadkowe wytwarzanie domowe.

Najbardziej fascynującym aspektem tego odkrycia z Beycesultan Höyük jest jednak kolor zidentyfikowanej tkaniny. Badania z wykorzystaniem wysokosprawnej chromatografii cieczowej (HPLC) zidentyfikowały indygotynę – kluczowy związek molekularny odpowiedzialny za niebieski barwnik indygo. Barwnik ten najpewniej w przypadku zachodniej Anatolii najprawdopodobniej pozyskiwano z urzetu barwierskiego (Isatis tinctoria), rośliny naturalnie występującej w regionie. Ta cecha odkrytego materiału tekstylnego czyni z niego wyjątkowe znalezisko, ponieważ jest to najstarsza znana niebieska tkanina z Anatolii.

Niebieskie tekstylia w drugim tysiącleciu p.n.e. w przeciwieństwie do współczesnych czasów, gdzie od dżinsów po bluzy pełno jest niebieskich ubrań, nie stanowiły elementu zwykłej codziennej garderoby, dostępnej dla każdego. Tabliczki klinowe z Mezopotamii i analogiczne znaleziska będące dziełem cywilizacji hetyckiej przedstawiały niebieską wełnę i szaty jako dobra luksusowe, noszone przez członków rodziny królewskiej i elity. Niebieskie tkaniny były wymieniane wśród trybutów oraz darów dyplomatycznych przekazywanych między władcami. Akadyjski termin uqnû odnosił się do wełny w kolorze lapis lazuli. Te wszystkie fakty podkreślają wielki prestiż jaki był związany z tą barwą w starożytności.

Paralele archeologiczne dodatkowo podkreślają tę symboliczną wartość. Niebieskie tekstylia odkryto w grobie Tutanchamona w Egipcie, natomiast freski egejskie przedstawiają elity noszące szaty ozdobione wyrazistymi niebieskimi detalami. To znalezisko z Beycesultan pokazuje tym samym, że zachodnia Anatolia również miała możliwość lokalnej produkcji tego barwnika, który był stosowany do zabarwiania ubrań i innych przedmiotów o wysokim statusie.

Marcin Jarzębski