Czy Maria Curie-Skłodowska przegra z głuptakiem zwyczajnym?

Maria Curie-Skłodowska i głuptak zwyczajny reprezentują dwie konkurencyjne wizje nowych banknotów euro, które do 21 września 2026 roku oceniają mieszkańcy Europy. Pierwsza seria odwołuje się do najwybitniejszych postaci kultury i nauki, druga przedstawia rzeki oraz ptaki żyjące na kontynencie. W konsultacji Europejskiego Banku Centralnego wzięło już udział ponad dziewięć milionów osób, jednak ostateczną decyzję o wyglądzie wspólnej waluty podejmie Rada Prezesów EBC.

Europejski Bank Centralny poinformował, że liczba uczestników konsultacji w sprawie kolejnej serii banknotów przekroczyła dziewięć milionów. Tak duża mobilizacja nastąpiła jeszcze przed zamknięciem formularza, zaplanowanym na 21 września 2026 roku. Według Piera Cipollonego zainteresowanie przedsięwzięciem pokazuje, że fizyczny pieniądz nadal jest dla mieszkańców kontynentu czymś więcej niż technicznym narzędziem regulowania należności.

Wypowiedź przedstawiciela EBC padła podczas brukselskiego wystąpienia poświęconego odporności europejskiego systemu płatniczego. Cipollone przypomniał, że na świecie funkcjonuje przeszło 31 miliardów eurobanknotów, których wartość przewyższa 1,6 biliona euro, natomiast tempo przyrostu ich liczby wynosi w przybliżeniu 3 proc. w skali roku.

Dwie opowieści o Europie

Głosujący oglądają dziesięć wizji graficznych, z których połowa odwołuje się do kultury, a pozostałe przedstawiają środowisko naturalne. Nie jest to plebiscyt polegający na zaznaczeniu ulubionego nazwiska z listy, ponieważ każda kandydatura stanowi gotowy system obejmujący sześć nominałów. Galerię wszystkich finalistów, wraz z opisami koncepcji, można zobaczyć na stronie projektów EBC.

W pierwszym nurcie pięcioeurówkę poświęcono Marii Callas oraz sztukom scenicznym, dziesięcioeurówkę Beethovenowi i muzyce, a dwadzieścia euro Marii Skłodowskiej-Curie oraz edukacji. Cervantes reprezentuje biblioteki na nominale 50 euro, Leonardo da Vinci towarzyszy muzeom na 100 euro, natomiast Bertha von Suttner występuje na dwustueurowym banknocie związanym z placem publicznym. Odwrotne strony łączą bohaterów z codziennymi scenami, między innymi chórem, lekcją, czytelnią, wystawą oraz spotkaniem w miejskiej przestrzeni.

Druga ścieżka rozpoczyna się przy górskim źródle i prowadzi z nurtem wody aż do oceanu. Pomurnik występuje na 5 euro, zimorodek na 10 euro, żołna na 20 euro, biały bocian na 50 euro, szablodziób na 100 euro, zaś głuptak zwyczajny na najwyższym projektowanym nominale. Rewersy przypisano kolejno Parlamentowi Europejskiemu, Komisji Europejskiej, EBC, Trybunałowi Sprawiedliwości UE, obu Radom oraz Europejskiemu Trybunałowi Obrachunkowemu.

Konkurs poprzedziło kilka lat konsultacji

Poszukiwanie nowej ikonografii rozpoczęło się w 2021 roku od badań jakościowych. Później eksperci wskazali siedem tematów, które latem 2023 roku poddano ocenie społecznej, przy czym otwarty kwestionariusz zgromadził ponad 365 tys. odpowiedzi. Zamówiony osobno reprezentatywny sondaż na grupie 23 377 osób wykazał największe poparcie dla kultury europejskiej, którą wybrało 21 proc. ankietowanych; rzeki zdobyły 18 proc., a ptaki 17 proc.

Dwie koncepcje przyrodnicze zostały następnie zespolone w jeden temat. W kolejnym etapie zespół specjalistów wskazał obiekty, nazwiska i gatunki odpowiadające poszczególnym wartościom banknotów.

Nabór dla grafików mieszkających na terytorium Unii trwał od 15 lipca do 18 sierpnia 2025 roku. Z ponad 1200 kandydatur wyłoniono 25 osób i zespołów, które do końca kwietnia 2026 roku miały przygotować rozwinięte koncepcje. Niezależna komisja, składająca się z 21 ekspertów nominowanych przez banki centralne państw używających euro, zakończyła selekcję w czerwcu.

W grupie kulturowej znalazły się prace Studio Joost Grootens, Neue Gestaltung GmbH, Myrsini Vardopoulou, Jana Roberta Dünnwellera oraz połączonych zespołów Rubio & del Amo i Cruz más Cruz. Przyrodę opracowali PunktFormStrich, Rudy Guedj z François Girardem-Meunierem, Atelier Goppel-Toperngpong, Isabelle Daëron i Ville Tietäväinen. Projekty wykorzystują między innymi kolaż, portrety rysowane ręcznie, typograficzną kompozycję słowa „euro”, wizualizację odgłosów ptaków oraz narrację prowadzoną wzdłuż zmieniającego się biegu rzeki.

Ankieta nie jest referendum

Formularz uruchomiono 23 lipca o godz. 16.30 i pozostanie on aktywny do 21 września do godz. 23.59 CET. Udział nie zależy od paszportu, adresu, członkostwa państwa w strefie wspólnej waluty ani pełnoletności, potrzebne są jedynie urządzenie i połączenie internetowe. Oznacza to, że swoją ocenę mogą przedstawić także osoby mieszkające w krajach Unii, które posługują się własnymi walutami.

Badanie przygotowano w 24 wersjach językowych, odpowiedzi zapisywane są anonimowo, a dodatkowe informacje demograficzne nie są obowiązkowe. Mechanizmy techniczne mają utrudnić ponowne uczestnictwo tej samej osoby.

Autorzy prac są w samym kwestionariuszu ukryci pod literami A–J, co ma ograniczyć wpływ ich pochodzenia albo pozycji zawodowej na ocenę. Uczestnicy przyznają oceny propozycjom, lecz suma odpowiedzi nie przesądzi samodzielnie o wyniku postępowania. Oprócz otwartego formularza EBC zamówił badanie reprezentatywne, a głos doradców i ekspertów również zostanie uwzględniony.

Decyzja dopiero rozpocznie proces wdrożenia

Rada Prezesów, tworzona przez sześciu członków Zarządu EBC oraz prezesów banków centralnych państw strefy euro, ma wskazać zwycięski wariant pod koniec roku. Dopiero po tym rozstrzygnięciu rozpocznie się faza dopracowywania zabezpieczeń, produkcji próbnej i badania zachowania banknotów w codziennym użyciu. Reuters zwraca uwagę, że dotychczasowe pieniądze zachowają wartość i przez pewien czas będą funkcjonowały równolegle z kolejną serią.

Nie ustalono jeszcze dnia pierwszej emisji, choć prace technologiczne prawdopodobnie potrwają do początku następnej dekady. EBC deklaruje zachowanie sześciu obecnie produkowanych nominałów, bez ponownego wprowadzenia 500 euro. Wymiary i podstawowa paleta kolorystyczna zapewne pozostaną zbliżone do stosowanych dzisiaj, ponieważ gwałtowna zmiana wymagałaby kosztownej przebudowy tysięcy automatów i systemów kasowych.

Nowa generacja nadal będzie wykonywana z papieru bawełnianego, lecz instytucja analizuje włókna i metody pozwalające wydłużyć czas użytkowania poszczególnych egzemplarzy. Projektanci muszą uwzględniać zabezpieczenia przed fałszerstwem oraz potrzeby ludzi słabowidzących i niewidomych. Bundesbank podkreśla, że modernizacja ma objąć zarówno stronę estetyczną, jak i odporność techniczną pieniądza.

Zainteresowanie liczone w milionach uczestników wskazuje, że dyskusja o banknotach dotyka europejskiej tożsamości, pamięci i stosunku do natury. W tej perspektywie wybór między Skłodowską-Curie a bocianem jest w istocie odpowiedzią na pytanie, czy wspólna waluta powinna przypominać przede wszystkim o cywilizacyjnym dorobku konkretnych ludzi, czy raczej o przestrzeni naturalnej istniejącej ponad granicami państw.

Sebastian Nizio