Réflexions na Niedzielę. Certyfikacja – zła odpowiedź na dobre pytanie
Swoimi refleksjami z Czytelnikami Gazety na Niedzielę dzieli się mieszkający wśród nas dziennikarz Nathaniel Garstecka. Refleksje o Polsce i Polakach, zdziwienia i fascynacje. Tekst publikujemy w językach francuskim i polskim.
Réflexions d’un dimanche
La labellisation, une mauvaise réponse à une bonne question
Le président Macron n’en finit plus de susciter la polémique. Son obstination à vouloir réguler, d’une manière ou d’une autre, les réseaux sociaux, donc l’information, fait naître de légitimes soupçons dans les milieux d’opposition et parmi les journalistes et les observateurs. Dernière illustration en date, les propos tenus par le président au sujet d’une éventuelle «labellisation» des médias.
Il s’agirait, selon lui, de mettre au point un label qui permettrait de «distinguer les réseaux et les sites qui font de l’argent avec de la pub personnalisée et les réseaux et les sites d’information». Il a précisé que ce seraient des «professionnels des médias» qui attribueraient ce label et que ce n’est certainement pas le rôle du gouvernement.
On peut comprendre la logique: nous sommes continuellement bombardés d’informations dont beaucoup s’avèrent être fausses ou des manipulations. Certains médias se sont même fait une spécialité de désinformer. Le sujet devaient d’autant plus stratégique que nous sommes la cibles d’attaques hybrides dans le champ communicationnel. Ces attaques viennent de puissances ou d’organisations étrangères hostiles, mais aussi de relais de propagande dans nos pays, et visent à déstabiliser l’opinion publique et défaire le lien national. Un citoyen continuellement noyé de théories du complot et de manipulations est un citoyen qui va nourrir un ressentiment et une défiance de plus en plus importantes à l’égard du pouvoir, voire même de son pays. Et c’est donc un citoyen qui, le moment venu, pourra être utilisé par nos ennemis contre nous.
Une prise de conscience globale sur l’effondrement de la qualité de l’information est donc nécessaire. Cependant, loin de rassurer, la déclaration d’Emmanuel Macron a provoqué un tollé médiatique et politique, en particulier venant de la droite. «Si la présidence de la République voulait se caricaturer en ministère de la vérité, elle ne s’y prendrait pas mieux» (David Lisnard). «les médias publics trafiquent aussi l’information. Les Français sont adultes personne n’a le droit de leur dire où chercher la vérité» (Sarah Knafo). «Un “label de l’information” décidé sous l’impulsion du pouvoir ? C’est une dérive inquiétante. Nul gouvernement n’a à trier les médias ni à dicter la vérité. La France n’a pas besoin d’un ministère de la Vérité. La liberté de la presse est un pilier : on ne l’entoure pas de sceaux officiels, on la protège» (Bruno Retailleau). «Le rôle de l’État n’est pas de „certifier la vérité” avec un obscur label: il est de garantir la liberté de la presse et la liberté d’expression. Refusons le projet d’Emmanuel Macron qui est d’instaurer, ni plus ni moins, un véritable contrôle de l’information» (Jordan Bardella).
Toutes ces réactions sont pleinement justifiées et légitimes, même si sans doute légèrement exagérées à des fins politiques. Un pouvoir exécutif qui annonce ouvertement qu’il faut réformer le champ de l’information envoie plutôt un mauvais signal à l’opinion publique. Nous nous imaginons presque automatiquement que le président a forcément quelque chose à cacher ou bien nourrit des intentions malveillantes. Après tout, tous les pouvoirs autoritaires par le passé ont tenté de mettre au pas les médias.
Par ailleurs, les propos d’Emmanuel Macron n’auraient pas suscité de telles réactions, si l’establishment médiatique que le président cherche tant à sacraliser n’avait pas déjà un lourd passif en terme de violations de la déontologie. Il a de plus fallu des années de travail acharné pour engager un rééquilibrage du positionnement politique et idéologique des grands médias nationaux, et c’est un combat qui n’a visiblement toujours pas été gagné, en témoigne la répartition des subventions publiques au secteur de la presse: les titres de droite sont clairement discriminés par rapport à ceux de gauche du centre.
La situation serait tout autre aussi, s’il n’existait pas en France (ou dans les autres pays occidentaux), un droit de plus en plus liberticide en matière de liberté d’expression. La liste des propos et sujets interdits s’est considérablement allongée ces dernières décennies, menant à des absurdités indignes de démocraties libérales, comme ces arrestations au Royaume-Uni ou en Allemagne de simples citoyens ayant publié des messages, sur les réseaux sociaux, jugés haineux envers les immigrés clandestins, ou bien la multiplication d’associations généreusement subventionnées dont la seule activité consiste à traîner devant les tribunaux des hommes politiques ou des journalistes s’étant écartés du droit chemin. Sans même parler des grands scandales de connivence entre le politique et les médias, illustrés récemment par l’affaire Cohen-Legrand.
La plupart des journalistes et des «professionnels des médias» étant de gauche ou centristes, qui serait en charge de l’attribution de ces fameux labels? Sur quels critères? L’entourage du président et les médias proches du centre cherchent à désamorcer la bombe: Emmanuel Macron aurait en réalité juste repris une recommandation de Reporters sans frontières contenue dans le rapport des «Etats généraux de l’information». Il s’agirait d’évaluer «la transparence des médias, l’indépendance éditoriale, la mise en œuvre de méthodes journalistiques et le respect de règles déontologiques» via une autoévaluation par questionnaire. Ainsi, ce serait le fonctionnement interne des médias qui serait labelisé, par le contenu journalistique. Difficile de se satisfaire de cette réponse, quand on est réellement attaché à la liberté d’opinion.
Emmanuel Macron donne surtout l’impression de vouloir accélérer la prise de contrôle par le mainstream des canaux d’informations et de communication lui échappant, à savoir les réseaux sociaux. Sous prétexte (légitime) de lutte contre la désinformation, les manœuvres étrangères hostiles et la criminalité en ligne, il propose tout bonnement de liquider l’un des derniers espaces de liberté dont disposent les citoyens. Une fois de plus, chacun d’entre nous doit se demander jusqu’à quel point est-il prêt à sacrifier sa liberté sur l’autel de la sécurité. C’est une question existentielle qui est posée à toute la civilisation occidentale et c’est sans doute l’un des défis majeurs du XXIème siècle. Dans ce contexte, la proposition d’Emmanuel Macron d’instaurer une labellisation des médias est bien une mauvaise réponse à une bonne question.
«Machine à véto» ou «président stylo»?
La gauche et le centre polonais ne savent vraiment plus comment attaquer le président Karol Nawrocki. Après les accusations saugrenues de proxénétisme et de fraude lors de l’élection présidentielle, voilà celle de «machine à véto». Le conservateur a refusé d’entériner près de 16 lois, et en a signé plus de 80. Cela justifie, aux yeux du gouvernement, le surnom de «machine à véto». Le précédent locataire du Palais présidentiel, Andrzej Duda avait signé 1850 lois et en avait bloqué 19. Les politiciens du centre et de la gauche l’avaient appelé «le président stylo».
En réalité, de telles comparaisons sont peu pertinentes. Il faudrait analyser en détail les périodes de cohabitation. Par exemple, le président Komorowski (PO, centre), a signé 750 lois et a posé 6 fois son véto, mais durant toute la durée de son mandat le gouvernement était de la même option politique que le président. Quant à Andrzej Duda, il a proportionnellement davantage usé de son droit de véto lors de la période de cohabitation avec la PO centriste (2024- mi 2025). Karol Nawrocki, lui, sera en cohabitation au moins jusqu’en 2027.
Enfin, il reste à préciser que pour le gouvernement de Tusk, faire passer des lois bancales est devenu un outil de lutte politique contre le président conservateur. Par exemple, la loi énergétique qui prévoyait d’abaisser de 700 m à 500 m la distance minimale à laquelle des éoliennes peuvent être construites par rapport aux habitations. Cet élément controversé figurait dans un texte de loi gouvernemental censé geler les prix de l’énergie jusqu’à la fin de l’année 2025. Le président a d’ailleurs signifié qu’il signerait cette loi si le gouvernement en retirait la partie sur les éoliennes… ce que le gouvernement a accepté (via une loi proposée par le président).
Ainsi, s’il est exact que Karol Nawrocki utilise davantage son droit de véto (qui est pleinement constitutionnel) que ses prédécesseurs, les critiques doivent être relativisées du fait de la nature de la cohabitation en cours et des intentions du gouvernement de centre-gauche de Donald Tusk.
Le pape Léon XIV suscite la controverse
A l’occasion de son déplacement au Liban, le nouveau pape a appelé les catholiques à être «moins effrayés» par l’islam, à accepter le «vivre ensemble» et à promouvoir «l’amitié entre chrétiens et musulmans en Europe». Il a accusé les opposants à l’immigration d’ «alimenter les peurs» et de chercher à «exclure ceux qui viennent d’un autre pays, d’une autre religion ou d’une autre origine ethnique». Il a pris en modèle le Liban pays «où l’islam et le christianisme sont présents et respectés, et où il est possible de vivre ensemble, d’être amis».
Ces propos sont inacceptables compte tenu de la réalité des tensions introduites par l’immigration massive arabo-musulmane et africaine dans le monde occidental. Si le «vivre ensemble» est menacé, ce n’est pas à cause des opposants à l’immigration, c’est bien à cause de ceux qui refusent de s’assimiler, ni même de s’intégrer, à la société qui les accueille. Ceux qui alimentent les peurs ne sont pas les autochtones inquiets des dérives du modèle migratoire, mais ceux qui posent des bombes dans les métros, commettent des attentats terroristes dans des salles de rédaction et des salles de concert, brûlent des églises ou agressent les Juifs dans la rue. C’est aussi la faute des gouvernements successifs, qui refusent de stopper l’immigration massive et d’imposer les lois et coutumes du pays aux nouveaux arrivants.
Par ailleurs, le Liban n’est pas vraiment une références. Les communautés y vivent séparées, sous la menace constante d’organisations islamistes comme le Hezbollah. Est-ce vraiment ce que nous voulons pour nos sociétés en Europe? Ce n’est certainement pas des propos anesthésiants du pape dont l’Occident a besoin, mais d’un réveil rapide et d’un appel à la résistance.
Réflexions na Niedzielę
Certyfikacja – zła odpowiedź na dobre pytanie
Prezydent Macron nieustannie budzi kontrowersje. Jego uporczywość w dążeniu do regulacji mediów społecznościowych, a tym samym przepływu informacji budzi uzasadnione podejrzenia wśród opozycji, dziennikarzy i obserwatorów. Najnowszym przykładem są wypowiedzi prezydenta na temat ewentualnej „certyfikacji” mediów.
Według niego chodziłoby o opracowanie certyfikacji, która pozwoliłaby „odróżnić sieci i strony internetowe zarabiające na spersonalizowanych reklamach od sieci i stron informacyjnych”. Precyzował, że oznaczenie to przyznawaliby „profesjonaliści z branży medialnej” i że z pewnością nie jest to zadaniem rządu.
Logika tego rozwiązania jest zrozumiała: jesteśmy nieustannie bombardowani informacjami, wiele z nich to informacje fałszywe lub służące manipulacji. Niektóre media specjalizują się nawet w dezinformowaniu. Temat ten jest tym bardziej ważny, że jesteśmy celem ataków hybrydowych w dziedzinie komunikacji. Za tymi atakami stoją wrogie mocarstwa lub organizacje zagraniczne, ale także propaganda w naszych własnych krajach. Mają one na celu destabilizację opinii publicznej i osłabienie więzi narodowej. Obywatel nieustannie zasypywany teoriami spiskowymi i manipulacjami będzie żywił coraz większą niechęć i nieufność wobec władzy, a nawet swojego kraju. A zatem jest to obywatel, który w odpowiednim momencie może zostać wykorzystany przez naszych wrogów przeciwko naszemu własnemu społeczeństwu.
Konieczne jest zatem uświadomienie sobie ogólnego spadku jakości informacji. Jednak oświadczenie Emmanuela Macrona zamiast wszystkich uspokoić, wywołało burzę w mediach i środowiskach politycznych, zwłaszcza po stronie prawicy. „Gdyby prezydentura Republiki chciała karykaturalnie przedstawiać się jako ministerstwo prawdy, nie zrobiłaby tego lepiej” (David Lisnard). „Media publiczne również manipulują informacjami. Francuzi są dorosłymi ludźmi i nikt nie ma prawa mówić im, gdzie mają szukać prawdy” (Sarah Knafo). „Certyfikacja informacyjna ustanowiona z inicjatywy władzy? To niepokojąca tendencja. Żaden rząd nie ma prawa selekcjonować mediów ani dyktować prawdy. Francja nie potrzebuje ministerstwa prawdy. Wolność prasy jest filarem: nie oznacza się jej oficjalnymi pieczęciami, tylko się ją chroni” (Bruno Retailleau). „Rolą państwa nie jest certyfikowanie prawdy: jest nią gwarantowanie wolności prasy i wolności słowa. Odrzućmy projekt Emmanuela Macrona, który w istocie polega na wprowadzeniu kontroli informacji” (Jordan Bardella).
Wszystkie te reakcje są w pełni uzasadnione i słuszne, choć niewątpliwie nieco przesadzone dla celów politycznych. Władza wykonawcza, która otwarcie ogłasza konieczność reformy w sferze informacji, wysyła raczej zły sygnał opinii publicznej. Niemal automatycznie wyobrażamy sobie, że prezydent ma coś do ukrycia lub ma złe intencje. W końcu wszystkie autorytarne władze w przeszłości próbowały podporządkować sobie media.
Ponadto wypowiedzi Emmanuela Macrona nie wywołałyby takich reakcji, gdyby establishment medialny, który prezydent tak bardzo stara się chronić, nie miał już na koncie poważnych naruszeń zasad etyki zawodowej. Trzeba było lat ciężkiej pracy, aby przywrócić równowagę polityczną i ideologiczną w głównych mediach krajowych, a walka ta najwyraźniej nadal nie została wygrana, o czym świadczy podział dotacji publicznych dla sektora prasowego: tytuły prawicowe są wyraźnie dyskryminowane w stosunku do tytułów lewicowych i centrowych.
Sytuacja wyglądałaby zupełnie inaczej, gdyby we Francji (i w innych krajach zachodnich) nie istniało coraz bardziej ograniczające wolność prawo dotyczące wolności słowa. W ostatnich dziesięcioleciach lista zakazanych wypowiedzi i tematów znacznie się wydłużyła, prowadząc do absurdów niegodnych liberalnych demokracji, takich jak aresztowania w Wielkiej Brytanii lub Niemczech zwykłych obywateli, którzy opublikowali w mediach społecznościowych wiadomości uznane za nacechowane nienawiścią wobec nielegalnych imigrantów, lub mnożenie się hojnie dotowanych stowarzyszeń, których jedyną działalnością jest pozywanie do sądów polityków lub dziennikarzy, którzy zboczyli z właściwej drogi. Nie wspominając już o wielkich skandalach związanych ze zmową między politykami a mediami, których przykładem jest niedawna afera Cohen-Legrand we Francji.
Ponieważ większość dziennikarzy i „profesjonalistów mediów” to osoby o poglądach lewicowych lub centrowych, kto miałby być odpowiedzialny za przyznawanie tych certyfikatów? Na podstawie jakich kryteriów? Otoczenie prezydenta i media o poglądach centrowych starają się rozbroić tę bombę: Emmanuel Macron miałby w rzeczywistości jedynie przejąć zalecenie organizacji Reporterzy bez Granic zawarte w raporcie „Etats généraux de l’information” (ogólnokrajowa konferencja poświęcona informacjom). Chodziłoby o diagnozę „przejrzystości mediów, niezależności redakcyjnej, stosowania metod dziennikarskich i przestrzegania zasad etycznych” poprzez samoocenę za pomocą kwestionariusza. W ten sposób certyfikowane byłoby wewnętrzne funkcjonowanie mediów, a nie same treści dziennikarskie. Trudno uznać tę odpowiedź za satysfakcjonującą, jeśli naprawdę zależy nam na wolności słowa.
Emmanuel Macron sprawia wrażenie, jakby chciał przyspieszyć przejęcie przez mainstream kontroli nad kanałami informacyjnymi i komunikacyjnymi, które wymykają się jego kontroli, a mianowicie sieciami społecznościowymi. Pod (uzasadnionym) pretekstem walki z dezinformacją, wrogimi działaniami zagranicznymi i przestępczością internetową proponuje po prostu zlikwidować jedną z ostatnich przestrzeni wolności, jaką dysponują obywatele. Po raz kolejny każdy z nas musi zadać sobie pytanie, w jakim stopniu jest gotowy poświęcić swoją wolność na ołtarzu bezpieczeństwa. Jest to pytanie egzystencjalne, które stawia się całej zachodniej cywilizacji i stanowi to bez wątpienia jedno z największych wyzwań XXI wieku. W tym kontekście propozycja Emmanuela Macrona dotycząca wprowadzenia systemu certyfikacji mediów jest złą odpowiedzią na dobre pytanie.
„Wetoman” czy „Długopis”?
Polska lewica i centrum nie wiedzą już, jak zaatakować prezydenta Karola Nawrockiego. Po absurdalnych oskarżeniach o sutenerstwo i oszustwo podczas wyborów prezydenckich pojawiło się kolejne – „Wetoman”. Konserwatywny prezydent odmówił zatwierdzenia 16 ustaw i podpisał ponad 80. W opinii rządu uzasadnia to przydomek „Wetoman”. Poprzedni lokator Pałacu Prezydenckiego, Andrzej Duda, podpisał 1850 ustaw i zablokował 19. Politycy centrowi i lewicowi nazywali go wówczas „Długopisem”.
W rzeczywistości takie porównania są mało trafne. Należałoby szczegółowo przeanalizować okresy kohabitacji każdej władzy. Na przykład prezydent Komorowski podpisał 750 ustaw i sześć razy skorzystał z prawa weta, ale przez całą swoją kadencję rząd reprezentował tę samą opcję polityczną co prezydent. Jeśli chodzi o Andrzeja Dudę, to proporcjonalnie częściej korzystał on z prawa weta w okresie kohabitacji z PO (2024 – do połowy 2025 r.). Karol Nawrocki będzie natomiast sprawował swój urząd podczas rządów PO co najmniej do 2027 r.
Należy zaznaczyć, że dla rządu Tuska uchwalanie chwiejnych ustaw stało się narzędziem walki politycznej z konserwatywnym prezydentem. Przykładem może być ustawa energetyczna, która przewidywała obniżenie minimalnej odległości, w jakiej można budować turbiny wiatrowe od zabudowań mieszkalnych, z 700 m do 500 m. Ten kontrowersyjny element znalazł się w rządowym projekcie ustawy, która miała zamrozić ceny energii do końca 2025 roku. Prezydent dał do zrozumienia, że podpisze tę ustawę, jeśli rząd wycofa z niej część dotyczącą wiatraków, na co rząd się zgodził (poprzez ustawę zaproponowaną przez prezydenta).
Tak więc, choć prawdą jest, że Karol Nawrocki częściej korzysta z prawa weta (co jest w pełni zgodne z konstytucją) niż jego poprzednicy, krytykę należy traktować z dystansem, biorąc pod uwagę charakter obecnej kohabitacji i intencje centrolewicowego rządu Donalda Tuska.
Papież Leon XIV budzi kontrowersje
Podczas swojej podróży do Libanu nowy papież wezwał katolików, aby „mniej bali się” islamu, akceptowali „wspólne życie” religii i promowali „przyjaźń między chrześcijanami i muzułmanami w Europie”. Oskarżył przeciwników imigracji o „podsycanie strachu” i dążenie do „wykluczenia tych, którzy pochodzą z innego kraju, wyznają inną religię lub mają inne pochodzenie etniczne”. Jako wzór podał Liban, kraj, „w którym islam i chrześcijaństwo są obecne i szanowane, i gdzie można żyć razem, być przyjaciółmi”.
Te słowa są nie do przyjęcia, biorąc pod uwagę rzeczywiste napięcia spowodowane masową imigracją arabsko-muzułmańską i afrykańską do świata zachodniego. Jeśli „wspólne życie” jest zagrożone, to nie z powodu przeciwników imigracji, ale z powodu tych, którzy odmawiają asymilacji, a nawet integracji ze społeczeństwem, które ich przyjmuje. To nie rdzenni mieszkańcy, zaniepokojeni nieprawidłowościami modelu migracyjnego, podsycają strach, ale ci, którzy podkładają bomby w metrze, dokonują zamachów terrorystycznych w redakcjach i salach koncertowych, palą kościoły lub atakują Żydów na ulicach. Winę ponoszą również kolejne rządy, które odmawiają powstrzymania masowej imigracji i narzucenia nowo przybyłym praw i zwyczajów kraju gościnnego.
W dodatku Liban naprawdę nie jest najlepszym przykładem. Społeczności żyją tam oddzielone, pod ciągłą groźbą ze strony islamskich organizacji, takich jak Hezbollah. Czy naprawdę tego chcemy dla naszych społeczeństw w Europie? Zachód z pewnością nie potrzebuje usypiających słów papieża, ale szybkiego przebudzenia i wezwania do oporu.
Nathaniel Garstecka
