Réflexions na Niedzielę. Cztery lata temu Rosja najechała Ukrainę
Swoimi refleksjami z Czytelnikami Gazety na Niedzielę dzieli się mieszkający wśród nas dziennikarz Nathaniel Garstecka. Refleksje o Polsce i Polakach, zdziwienia i fascynacje. Tekst publikujemy w językach francuskim i polskim.
Réflexions d’un dimanche
Il y a quatre ans, la Russie a envahi l’Ukraine
L’invasion de l’Ukraine par la Russie dure désormais plus de 4 ans. La résistance héroïque du peuple ukrainien face à un agresseur supérieur en nombre ne doit cesser d’être rappelée, mais la question de la stratégie à adopter face à cette guerre de doit pas non plus être occultée dans le débat public.
Ce conflit a été celui de deux grandes occasions manquées. Tout d’abord celle de la Russie, qui a cru pouvoir renverser le pouvoir à Kiev en quelques heures sous les applaudissements de la population locale. Les moyens employés par Moscou le 24 février 2022 se sont révélés être dérisoires et largement insuffisants, et ce qui devait être initialement qu’une balade de santé s’est transformé, quatre ans plus tard, en atroce guerre de tranchées.
Pourtant, le Kremlin a initialement bénéficié de la complaisance d’un Occident déboussolé. Le président américain Joe Biden avait prévu de ne pas réagir si la Russie parvenait effectivement à «régler son affaire» en moins de trois jours. Idem pour les grands pays d’Europe de l’Ouest comme la France et l’Allemagne, l’objectif étant de ne pas rompre la dépendance européenne aux hydrocarbures russes.
C’était sans compter sur l’esprit de résistance des Ukrainiens, porté par le président Zelensky que beaucoup voyaient déjà s’enfuir vers Varsovie ou Londres. Les Russes, par leur erreur d’appréciation de la mentalité ukrainienne et leur haut degré d’impréparation ont manqué en réalité deux occasions. La première, celle de conserver la paix. Ce sont eux les agresseurs, donc ce sont eux qui ont violé la paix et mis en péril la sécurité de tout le continent. Ils sont autant responsables que coupables et aucune justification sur une prétendue «menace de l’OTAN» ne saurait tenir la route étant donné l’histoire de la région. La seconde occasion manquée est bien entendue celle d’avoir échoué à remplir les objectifs fixés en trois jours. Face à cet échec, il aurait été sage de se retirer et de revenir aux lignes d’avant le 24 février. Or, Vladimir Poutine s’est acharné et a décidé de prendre par la force tout ce qu’il pourrait, voire même de parvenir au final à faire céder Wolodymyr Zelensky à l’usure.
Le «camp d’en face» aussi a manqué une occasion de régler rapidement le conflit. L’Occident a longtemps hésité avant de mettre en route la machine de l’aide militaire à l’Ukraine. Cela vaut autant pour les Etats-Unis de Joe Biden que pour la France d’Emmanuel Macron, l’Allemagne d’Olaf Scholz ou le Royaume-Uni de Boris Johnson. Seuls les pays du flanc est de l’UE et de l’OTAN se sont réellement engagés au début du conflit pour soutenir l’Ukraine, en particulier les pays baltes et la Pologne. Si les puissances occidentales avaient pesé immédiatement de tout leur poids pour «rappeler à l’ordre» la Russie, cette dernière n’aurait sans doute pas pris le risque de faire durer la guerre. L’indécision (ou plutôt la lâcheté) des Européens et de l’Amérique de Joe Biden a été criminelle et les Ukrainiens continuent aujourd’hui à en payer le prix.
Ce qui caractérise le débat public, quatre ans après le déclenchement du conflit, est l’absence totale de réflexion stratégique sur la suite des évènements. Comment parvenir à une cessation des hostilités? Comment faire pression sur Vladimir Poutine pour qu’il fasse taire les canons? Quelles bases de négociations adopter? Quels moyens allouer à l’Ukraine dans l’optique d’un refus de la Russie de négocier? Comment convaincre la Chine et l’Inde de cesser d’aider Moscou à contourner les sanctions? Des questions maintes fois posées, mais qui n’ont jamais obtenu de réponses claires. La seule chose qui semble désormais importer aux yeux de la diplomatie française et de s’opposer à Donald Trump et de contrôler les réseaux sociaux. Ce n’est pas comme ça qu’on aidera les Ukrainiens.
La France veut verrouiller la liberté d’expression
Le ministre français des Affaires étrangères a appelé à «mettre au pas les réseaux sociaux» afin de «protéger la démocratie» à l’approche de l’élection présidentielle de 2027. Sans aucune surprise, personne de sensé ne croit aux «préoccupations démocratiques» du camp macroniste. Personne ne croit que Jean-Noël Barrot a au cœur la lutte pour la vérité et l’«intégrité du débat public», tout simplement car il a assorti sa déclaration d’un appel à «empêcher l’internationale réactionnaire de perturber l’intégrité du processus électoral».
La seule évocation du terme «internationale réactionnaire», qui semble sortie tout droit d’un manuel de communication à destination de responsables communistes, devrait suffire à décrédibiliser durablement celui qui l’utilise. Au lieu de s’employer à trouver une solution à la guerre en Ukraine, le ministre des Affaires étrangères cherche à empêcher les critiques visant son camp de circuler librement. Comme si les 80% d’opinions défavorables d’Emmanuel Macron étaient dues aux réseaux sociaux et non aux nombreuses erreurs commises par le président depuis son élection en 2017 (y compris à la façon dont il est parvenu au pouvoir).
Jean-Noël Barrot craint les «ingérences étrangères» dans l’élection présidentielle française? Les ingérences du camp «européen et démocrate» en Hongrie, en Pologne ou en Roumanie seraient acceptables, mais pas celles du camp conservateur en France? Comment, par ailleurs, croire en l’honnêteté intellectuelle du ministre, quand on se souvient de la manière dont la quasi-totalité des grands médias nationaux ont porté la candidature d’Emmanuel Macron en 2017? «Il faut contrôler ceux qui s’opposent à nous» semble être le maître mot des «démocrates».
Le véritable pluralisme consiste à laisser tout le monde s’exprimer (bien entendu dans le respect du droit) et partager les critiques du pouvoir en place, même si cela n’est pas du goût des gouvernants. Toute tentative de réguler cela tombe immédiatement dans la catégorie des atteintes à nos libertés fondamentales, et c’est ainsi qu’il faut considérer le projet de conditionner l’accès aux réseaux sociaux au partage de son identité.
Plus nous avançons dans cette direction et plus la ligne de défense classique: «la Russie et la Chine sont, elles, de véritables dictatures. Nous comparer à elles n’a aucun sens» perd en pertinence. Pour le malheur des générations futures.
Une légitime défense à réformer
12 ans de prison. C’est la peine dont a écopé un jeune homme de banlieue parisienne pour avoir tué l’un de ses agresseurs. «En octobre 2020, cet homme s’était défendu contre deux jeunes qui voulaient lui voler sa BMW. Il avait pris son couteau à l’un d’eux et poignardé à mort l’autre. Ce vendredi, il a été condamné par la cour d’assises des mineurs du Val-de-Marne», commente le journal «Le Parisien».
Menacé avec sa compagne par des agresseurs armés de couteaux, le jeune Pablo, 20 ans, était parvenu à arracher l’une des armes et à la retourner contre les assaillants. «La chambre de l’instruction a écarté toute notion de légitime défense, au regard de la disproportion entre ses blessures et celles de ses agresseurs, mais aussi le nombre de coups de couteau donnés et leur intensité», détaille le journal. Sans doute Pablo, qui a été attaqué et blessé en premier, aurait dû demander l’autorisation à ses agresseurs de les frapper au mêmes endroits qu’eux ont ciblés… Ou bien aurait-il dû laisser se faire massacrer, lui et sa compagne.
Comment faire confiance à la justice si les règles de la légitime défense sont si compliquées et illisibles? Comment imaginer que l’on puisse se poser des questions sur la «proportionnalité de la riposte» au moment où chaque seconde compte pour sauver sa vie et celle de ses proches ? Comment empêcher la société de sombrer dans la violence et le chaos si l’on empêche les citoyens de se défendre et que l’Etat n’assure plus leur sécurité la plus élémentaire?
Réflexions na Niedzielę
Cztery lata temu Rosja najechała Ukrainę
Inwazja Rosji na Ukrainę trwa już ponad 4 lata. Należy nieustannie przypominać o heroicznym oporze narodu ukraińskiego wobec liczniejszego agresora, ale w debacie publicznej nie można również pomijać kwestii strategii, jaką trzeba przyjąć w obliczu tej wojny.
Konflikt ten był okazją do wykorzystania dwóch wielkich szans. Rosja sądziła, że w ciągu kilku godzin obali władzę w Kijowie przy aplauzie Ukraińców. Środki zastosowane przez Moskwę 24 lutego 2022 r. okazały się śmieszne i dalece niewystarczające, a to, co początkowo miało być łatwym „spacerkiem”, cztery lata później przekształciło się w okrutną wojnę pozycyjną.
Jednak Kreml początkowo korzystał z pobłażliwości zdezorientowanego Zachodu. Prezydent USA Joe Biden planował nie reagować, jeśli Rosji uda się „załatwić sprawę” w mniej niż trzy dni. To samo dotyczyło dużych krajów Europy Zachodniej, takich jak Francja i Niemcy, których celem było utrzymanie zależności Europy od rosyjskich węglowodorów.
Nie uwzględniono jednak ducha oporu Ukraińców, podsycanego przez prezydenta Zełenskiego, którego wielu już widziało uciekającego do Warszawy lub Londynu. Rosjanie, wskutek błędnej oceny mentalności Ukraińców i wysokiego stopnia nieprzygotowania, stracili w rzeczywistości dwie szanse. Pierwszą z nich była szansa na utrzymanie pokoju. To oni są agresorami, więc to oni naruszyli pokój i zagrozili bezpieczeństwu całego kontynentu. Są zarówno odpowiedzialni, jak i winni, a żadne uzasadnienie dotyczące rzekomego „zagrożenia ze strony NATO” nie ma sensu, biorąc pod uwagę historię regionu. Drugą straconą szansą jest oczywiście brak osiągnięcia celów wyznaczonych w trzech dniach. W obliczu tej porażki rozsądnym rozwiązaniem byłoby wycofanie się i powrót do linii sprzed 24 lutego. Jednak Władimir Putin nie poddał się i postanowił siłą zdobyć wszystko, co tylko mógł, a nawet ostatecznie zmusić Wołodymyra Zełenskiego do kapitulacji.
Zachód również stracił okazję do szybkiego rozwiązania konfliktu. Długo wahał się przed uruchomieniem pomocy wojskowej dla Ukrainy. Dotyczy to zarówno Stanów Zjednoczonych Joe Bidena, jak i Francji Emmanuela Macrona, Niemiec Olafa Scholza czy Wielkiej Brytanii Borisa Johnsona. Jedynie kraje wschodniej flanki UE i NATO naprawdę zaangażowały się na początku konfliktu we wsparcie Ukrainy, w szczególności kraje bałtyckie i Polska. Gdyby mocarstwa zachodnie od razu wykorzystały cały swój wpływ, aby „przywołać do porządku” Rosję, ta ostatnia prawdopodobnie nie podjęłaby ryzyka przedłużania wojny. Niezdecydowanie (a raczej tchórzostwo) Europejczyków i Ameryki Joe Bidena było zbrodnicze, a Ukraińcy nadal płacą za to cenę.
Cztery lata po wybuchu konfliktu debata publiczna charakteryzuje się całkowitym brakiem strategicznych rozważań na temat dalszego rozwoju wydarzeń. Jak doprowadzić do zaprzestania działań wojennych? Jak wywrzeć presję na Władimira Putina? Jakie podstawy negocjacji przyjąć? Jakie środki przeznaczyć dla Ukrainy w przypadku odmowy negocjacji ze strony Rosji? Jak przekonać Chiny i Indie, aby przestały pomagać Moskwie w obchodzeniu sankcji? Pytania te były wielokrotnie zadawane, ale nigdy nie padły jasne odpowiedzi na nie. Jak się wydaje, jedyne, co ma obecnie znaczenie dla francuskiej dyplomacji, to sprzeciwianie się Donaldowi Trumpowi i kontrolowanie mediów społecznościowych. Ale w ten sposób nie pomoże się Ukraińcom.
Francja chce ograniczyć wolność słowa
Francuski minister spraw zagranicznych wezwał do „uporządkowania mediów społecznościowych” w celu „ochrony demokracji” w obliczu zbliżających się wyborów prezydenckich w 2027 roku. Nic dziwnego, że nikt rozsądny nie wierzy w „obawy demokratyczne” obozu macronistów. Nikt nie wierzy, że Jean-Noël Barrot ma na sercu walkę o prawdę i „uczciwość debaty publicznej” po prostu dlatego, że do swojej deklaracji dołączył wezwanie do „zapobiegania zakłócaniu uczciwości procesu wyborczego przez międzynarodówkę reakcyjną”.
Samo użycie terminu „międzynarodówka reakcyjna”, który wydaje się pochodzić prosto z podręcznika komunikacji przeznaczonego dla komunistycznych przywódców, powinno wystarczyć, aby trwale zdyskredytować osobę, która go używa. Zamiast szukać rozwiązania konfliktu na Ukrainie, minister spraw zagranicznych stara się zapobiec swobodnemu rozpowszechnianiu krytyki skierowanej pod adresem jego obozu. Jakby 80 proc. nieprzychylnych opinii na temat Emmanuela Macrona wynikało z istnienia mediów społecznościowych, a nie z licznych błędów popełnionych przez prezydenta od czasu jego wyboru w 2017 r. (w tym sposobu, w jaki doszedł do władzy).
Jean-Noël Barrot obawia się „ingerencji zagranicznej” we francuskie wybory prezydenckie? Ingerencja obozu „europejskiego i demokratycznego” na Węgrzech, w Polsce czy Rumunii byłaby dopuszczalna, ale nie ingerencja obozu konserwatywnego we Francji. Jak zresztą wierzyć w intelektualną uczciwość ministra, jeśli pamięta się o tym, w jaki sposób niemal wszystkie duże media krajowe poparły kandydaturę Emmanuela Macrona w 2017 roku? „Trzeba kontrolować tych, którzy się nam sprzeciwiają” – to wydaje się hasłem przewodnim obecnych „demokratów”.
Prawdziwy pluralizm polega na umożliwieniu wszystkim wyrażania swoich opinii (oczywiście z poszanowaniem prawa) i krytykowania rządzących, nawet jeśli nie podoba się to władzy. Każda próba regulowania tego natychmiast kwalifikuje się jako naruszenie naszych podstawowych wolności i tak należy postrzegać projekt uzależnienia dostępu do sieci społecznościowych od ujawnienia swojej tożsamości.
Im bardziej zmierzamy w tym kierunku, tym bardziej traci na znaczeniu klasyczna linia obrony: „Rosja i Chiny są prawdziwymi dyktaturami. Porównywanie nas do nich nie ma sensu”. Na nieszczęście dla przyszłych pokoleń.
Konieczna reforma prawa do samoobrony
Wyrok 12 lat więzienia otrzymał młody mężczyzna z przedmieść Paryża za zabicie jednego z agresorów. „W październiku 2020 r. mężczyzna ten bronił się przed dwoma młodymi ludźmi, którzy chcieli ukraść jego BMW. Wyrwał nóż jednemu z nich i śmiertelnie dźgnął drugiego. W piątek został skazany przez sąd dla nieletnich w Val-de-Marne” – komentuje gazeta „Le Parisien”.
W obronie własnej i swojej partnerki przed napastnikami uzbrojonymi w noże 20-letni Pablo zdołał wyrwać nóż jednemu z napastników i zwrócić go przeciwko nim. „Sąd śledczy odrzucił wszelkie argumenty dotyczące samoobrony, biorąc pod uwagę dysproporcję między obrażeniami odniesionymi przez niego a obrażeniami odniesionymi przez napastników, a także liczbę zadanych ciosów nożem i ich intensywność” – wyjaśnia gazeta. Bez wątpienia Pablo, który został zaatakowany i ranny jako pierwszy, powinien był poprosić napastników o zgodę na uderzenie ich w te same miejsca, w które oni sami celowali… Albo powinien był pozwolić, aby zmasakrowali jego i jego partnerkę.
Jak można ufać wymiarowi sprawiedliwości, skoro zasady samoobrony są tak skomplikowane i nieczytelne? Jak można sobie wyobrazić, że można zastanawiać się nad „proporcjonalnością odpowiedzi” w momencie, gdy liczy się każda sekunda, aby uratować życie swoje i swoich bliskich? Jak zapobiec pogrążeniu się społeczeństwa w przemocy i chaosie, jeśli uniemożliwia się obywatelom obronę, a państwo nie zapewnia im już podstawowego bezpieczeństwa?
Nathaniel Garstecka
