Réflexions na Niedzielę. Publiczne media audiowizualne – co z nimi zrobić?
Swoimi refleksjami z Czytelnikami Gazety na Niedzielę dzieli się mieszkający wśród nas dziennikarz Nathaniel Garstecka. Refleksje o Polsce i Polakach, zdziwienia i fascynacje. Tekst publikujemy w językach francuskim i polskim.
Réflexions d’un dimanche
Audiovisuel public – que faire ?
La publication du rapport du député Charles Alloncle sur la gestion des médias publics a déclenché une controverse d’ampleur dans le monde médiatico-politique français. La gauche a abondamment dénoncé la «politisation à l’extrême-droite» de la question, tandis que de nombreux militants de droite appellent à la baisse du financement des médias publics, voire à leur privatisation.
Commençons par ce qui est sans doute le plus choquant: l’audiovisuel public français penche largement à gauche, ce qui n’est d’ailleurs une découverte pour personne. Selon les statistiques de temps de parole, les partis de droite (Rassemblement National, Reconquête, UDR, DLF…) sont dramatiquement sous-représentés sur les ondes de France Inter ou France Culture, tandis que la gauche socialiste y est sur-représentée.
Ce déséquilibre manifeste témoigne de l’orientation idéologique de Delphine Ernotte, présidente de France Télévisions, nommée à ce poste en 2015 grâce à ses connexions avec l’establishment socialiste. Delphine Ernotte qui, rappelons-le, s’est donnée pour mission d’évincer les «hommes blancs de plus de 50 ans».
Ce n’est pas tout. La rupture d’égalité de traitement entre options politiques est édifiante. Les chroniqueurs de France Inter sont connus pour leur haine ouverte du RN et de la droite en générale. Ils se permettent de proférer en direct des insultes envers des représentants politiques comme Jordan Bardella ou Eric Zemmour, sans aucun rappel à l’ordre de la part de leur direction. Par ailleurs, ils considèrent chaque critique de leur façon de travailler comme une «atteinte à la liberté d’expression».
Le rapport Alloncle passe ensuite en revue les nombreux disfonctionnements relevés dans la gestion des médias publics, notamment leur déficit pharaonique. Un autre sujet non négligeable est celui des écoles de journalisme. Charles Alloncle note le très faible pluralisme politique parmi les intervenants dans ces écoles. «En consultant la liste des 175 intervenants de Sciences Po, je constate que seuls deux proviennent du Figaro et peut-être sept de RMC si tant est qu’on puisse classer RMC à droite. Je n’en vois aucun de Cnews ou de Valeurs actuelles. La situation semble similaire pour l’ESJ Lille», écrit-il. Les futurs journalistes n’ont donc aucun contact avec des intervenants de droite durant leur formation, uniquement des intervenants de gauche ou du centre. Cela explique beaucoup de choses…
Parmi ses recommandations, le rapport préconise de faire respecter un véritable pluralisme dans les médias publics, ainsi qu’un devoir de neutralité. Il propose aussi entre autres «l’adoption d’une trajectoire de retour à l’équilibre financier», la fusion des télévisions France 2 et France 5 «pour créer une grande chaîne généraliste de premier plan» et un plan d’économie de 1 milliard d’euros.
La gauche a bien entendu hurlé au scandale à la publication du rapport de la commission d’enquête parlementaire. On peut la comprendre: les médias publiques constituent son bastion médiatique et sa vitrine intellectuelle en France. Y toucher, c’est toucher à 60 ans d’hégémonie culturelle. Une hégémonie culturelle qui s’appuie cependant sur les impôts des contribuables, et c’est bien cela le cœur du scandale. Si France Inter était une chaîne de radio privée, les journalistes qui y travaillent pourraient vomir à souhait leur haine de la droite. Mais ce sont des médias publics, dont censés représenter et respecter l’intégralité de la société française, même si cela leur déplait. Je n’ai pas envie de contribuer, avec mes impôts, à entretenir des journalistes qui me méprisent ouvertement. Dans ce contexte, si France Télévisions et Radio France refusent de se réformer, la seule solution qui restera sera celle de la privatisation.
Pologne – vers un changement de régime?
Le président Karol Nawrocki, soucieux de corriger les défaillances du régime de la III République polonaise, vient de lancer une mission visant à proposer un nouveau projet de constitution pour le pays d’ici 2030. Deux questions importantes vont se poser à l’équipe en charge du dossier: faut-il un régime présidentiel ou parlementaire, et faut-il une réforme du système électoral?
La France est souvent citée en modèle par les Polonais qui se penchent sur une éventuelle transition vers un régime présidentiel: un chef d’Etat fort qui incarne la direction politique du pays et légitimé par une élection avec un fort taux de participation. En Pologne, le président est rarement une personnalité politique de premier plan et est souvent considéré comme un outil par le parti au pouvoir. Le président français dispose en effet d’un véritable pouvoir institutionnel: il peut dissoudre l’Assemblée Nationale, il nomme les premiers ministres à sa convenance, il préside le Conseil des ministres et a plus de liberté dans l’organisation de référendums. Cependant, le président polonais a un droit que son homologue français n’a pas: celui de pouvoir mettre son véto aux lois votées par le parlement, droit constitutionnel dont profite avec détermination le conservateur Karol Nawrocki à l’égard du gouvernement de centre-gauche de Donald Tusk.
Par ailleurs, comme énoncé plus haut, la Vème République est un régime taillé pour un chef d’Etat fort, comme l’était le général de Gaulle. La question se poste d’autant plus en Pologne, puisque Karol Nawrocki semble bien davantage incarner ce modèle que quiconque avant lui durant ces 30 dernières années. En France, cependant, l’héritage du général se dilue au fur et à mesure que la qualité du personnel politique s’effondre. Un Emmanuel Macron sans majorité et avec une côte de popularité à 20% prouve que le système français a aussi ses limites. Le président, issu du Parti Socialiste, a pourtant trouvé la parade: Il dédie la fin de son double quinquennat à la construction de son image à l’étranger, se mettant en scène comme opposant numéro un à Donald Trump et s’associant fièrement au potentiel militaire et nucléaire français. Ainsi, bien que totalement désavoué en interne, il est quasiment seul en lice pour un poste de «chef de l’exécutif européen». En d’autres termes, qu’importe la nature du régime si les élites dirigeantes manquent de qualité, d’honnêteté ou de volonté? Et à l’inverse, des hommes politiques véritablement dévoués au bien commun sauront travailler efficacement, que le régime soit présidentiel, parlementaire, ou autre.
Ensuite, il y a le débat sur le système électoral. On peut noter que chacun envie ce qui se fait chez l’autre. Les Français estiment que le système proportionnel polonais est bien plus respectueux de la diversité des opinions, alors qu’en France le système uninominal à deux tours aux législatives peut aboutir à des scandales démocratiques comme en 2012, quand avec 13% des voix le Front National de Marine le Pen n’avait obtenu que deux députés. D’un autre côté, de nombreux Polonais critiquent leur système pour la trop grande place donnée aux partis politiques, ces derniers étant souvent déconnectés des réalités locales, ce qui est moins le cas avec des députés attachés à leur circonscription comme en France.
La question du calendrier électoral n’est pas non plus anodine. Le principe du quinquennat était d’aligner les élections législatives sur les élections présidentielle afin de donner au chef de l’Etat une majorité confortable pour pouvoir mettre en place sa politique. Ce principe a permis à Nicolas Sarkozy et François Hollande d’éviter les cohabitations (le quinquennat de François Hollande a néanmoins vu le Parti Socialiste se scinder en deux), mais les élections législatives de 2022 ont bouleversé le paysage politique en entrainant la perte de sa majorité par Emmanuel Macron.
Toutes ces questions, et je n’en ai cité qu’une poignée, doivent être étudiées en détail par la commissions chargée de la réforme constitutionnelle voulue par le président Nawrocki. Le président n’aura pas droit à l’erreur, car le gouvernement de Donald Tuska annonce déjà qu’il refusera de contribuer aux travaux et qu’il s’opposera à toute réforme venant du camp conservateur. La Pologne fait néanmoins face à un moment historique: si le pays veut malgré tout se doter d’un régime présidentiel, Karol Nawrocki semble, de par son caractère, être le candidat idéal pour occuper la fonction suprême.
Un référendum sur le Pacte Vert européen?
Enchaînant les annonces choc, le président Karol Nawrocki vient de déposer un projet de référendum au sujet de l’application de la politique énergétique européenne en Pologne. Il cible en particulier le système ETS qui pénalise grandement la Pologne du fait de son attachement au charbon et les nombreuses absurdités réglementaires et normatives qui entravent les entreprises polonaises au nom de la «lutte pour le climat».
Disons les choses ouvertement: le président Nawrocki a parfaitement raison de vouloir soumettre à la nation la question de la politique climatique et énergétique de l’UE, tant celle-ci influe de plus en plus sur tous les domaines de la vie du pays: de l’éducation à l’économie, en passant par la culture et les libertés publiques. Il convient aussi d’envoyer un message clair aux technocrates de Bruxelles: les peuples européens ne veulent pas saborder leur économie et dédier leur existence au dogme écologiste et climatique. Nous ne voulons pas céder au millénarisme d’idéologues progressistes alliés à des corporations opportunistes.
L’initiative de Karol Nawrocki échouera sans doute: le président polonais ne peut pas imposer de référendum par lui-même. Il a besoin du parlement, qui est actuellement tenu par le centre-gauche. L’entourage de Donald Tusk joue d’ailleurs déjà la carte de la diabolisation à outrance: il accuse la droite de «vouloir nous faire sortir de l’Europe». C’est bien évidemment absurde. Si la construction européenne est en crise aujourd’hui, ce n’est pas à cause des conservateurs, mais bien à cause des fédéralistes qui veulent sacrifier la souveraineté des nations sur l’autel des «défis globaux». En refusant de comprendre que 27 (ou 30) pays européens ne formeront jamais un ensemble uni et parfaitement homogène, ils suscitent la méfiance puis, en conséquence, le rejet.
C’est pour éviter l’effondrement du projet européen que la droite se bat pour sauvegarder la liberté d’action de chacun. Karol Nawrocki n’est pas l’ennemi de l’Europe. Au contraire, il est celui qui veut la préserver dans ce qu’elle a de plus beau: l’alliance (et non la dilution) autour d’objectifs véritablement communs.
Réflexions na Niedzielę
Publiczne media audiowizualne – co z nimi zrobić?
Opublikowanie raportu prawicowego posła Charles’a Alloncle’a na temat zarządzania mediami publicznymi wywołało szerokie kontrowersje we francuskim środowisku medialno-politycznym. Lewica głośno potępiała „skrajnie prawicową polityzację” tej kwestii, podczas gdy wielu działaczy prawicy wzywa do ograniczenia finansowania mediów publicznych, a nawet do ich prywatyzacji.
Zacznijmy od tego, co jest bez wątpienia najbardziej szokujące: francuskie media publiczne są w znacznym stopniu nastawione na lewicę, co zresztą nie jest dla nikogo odkryciem. Według statystyk dotyczących czasu antenowego partie prawicowe (Rassemblement National, Reconquête, UDR, DLF) są dramatycznie niedostatecznie reprezentowane na falach France Inter lub France Culture, podczas gdy lewica socjalistyczna jest tam nadmiernie reprezentowana.
Ta oczywista nierównowaga świadczy o orientacji ideologicznej Delphine Ernotte, prezes France Télévisions, mianowanej na to stanowisko w 2015 roku dzięki swoim powiązaniom z socjalistycznym establishmentem. Delphine Ernotte, przypomnijmy, postawiła sobie za cel wyeliminowanie z mediów publicznych „białych mężczyzn powyżej 50. roku życia”.
To nie wszystko. Złamanie zasady równego traktowania opcji politycznych jest zatrważające. Komentatorzy France Inter są znani ze swojej otwartej nienawiści do Zjednoczenia Narodowego i ogólnie do prawicy. Pozwalają sobie na wygłaszanie na żywo obelg pod adresem polityków takich jak Jordan Bardella czy Éric Zemmour bez żadnego upomnienia ze strony kierownictwa. Ponadto każdą krytykę swojego sposobu pracy traktują jako „naruszenie wolności słowa”.
Raport Alloncle’a omawia następnie liczne nieprawidłowości wykryte w zarządzaniu mediami publicznymi, w szczególności ich ogromny deficyt. Kolejnym istotnym tematem są szkoły dziennikarskie. Charles Alloncle zwraca uwagę na bardzo słaby pluralizm polityczny wśród wykładowców w tych szkołach. „Przeglądając listę 175 wykładowców Sciences Po, zauważam, że tylko dwóch pochodzi z »Le Figaro« i być może siedmiu z RMC, o ile w ogóle można zaliczyć RMC do prawicy. Nie widzę nikogo z CNews ani z »Valeurs actuelles«. Sytuacja wydaje się podobna w przypadku szkoły ESJ Lille” – pisze. Przyszli dziennikarze nie mają więc podczas swojej edukacji żadnego kontaktu z wykładowcami prawicowymi, a jedynie z wykładowcami lewicowymi lub centrowymi. To wiele wyjaśnia.
Wśród swoich zaleceń raport postuluje przestrzeganie prawdziwego pluralizmu w mediach publicznych, a także obowiązku neutralności. Proponuje również między innymi „przyjęcie ścieżki powrotu do równowagi finansowej”, połączenie stacji telewizyjnych France 2 i France 5 „w celu stworzenia dużej, wiodącej stacji ogólnokrajowej” oraz plan oszczędnościowy o wartości 1 miliarda euro.
Lewica oczywiście podniosła larum po opublikowaniu raportu komisji parlamentarnej. Można to zrozumieć: media publiczne stanowią jej bastion medialny i intelektualną wizytówkę we Francji. Dotykanie ich oznacza naruszanie 60 lat hegemonii kulturowej. Hegemonii kulturowej, która opiera się jednak na podatkach wszystkich obywateli, i to właśnie jest sedno skandalu. Gdyby France Inter była prywatną stacją radiową, dziennikarze tam pracujący mogliby do woli wylewać swoją nienawiść do prawicy. Ale są to media publiczne, które powinny reprezentować i szanować całe francuskie społeczeństwo, nawet jeśli im się to nie podoba. Nie mam ochoty, aby moimi podatkami przyczyniać się do utrzymywania dziennikarzy, którzy otwarcie mną pogardzają. W tym kontekście, jeśli France Télévisions i Radio France odmówią reform, jedynym rozwiązaniem będzie ich prywatyzacja.
Polska – czy zmierza ku zmianie ustroju?
Prezydent Karol Nawrocki, pragnąc naprawić niedociągnięcia i paraliż systemu III Rzeczypospolitej, zainicjował właśnie projekt mający na celu opracowanie nowej konstytucji dla kraju do 2030 roku. Zespół odpowiedzialny za tę sprawę stanie przed dwoma ważnymi pytaniami: czy potrzebny jest ustrój prezydencki czy parlamentarny oraz czy konieczna jest reforma systemu wyborczego?
Francja jest często podawana jako wzór przez Polaków rozważających ewentualne przejście na system prezydencki: silna głowa państwa, która uosabia kierunek polityczny kraju i jest legitymizowana przez wybory o wysokiej frekwencji. W Polsce prezydent rzadko jest czołową postacią polityczną i często jest postrzegany jako zwykłe narzędzie partii rządzącej. Prezydent francuski dysponuje prawdziwą władzą instytucjonalną: może rozwiązać Zgromadzenie Narodowe, mianuje premierów według własnego uznania, przewodniczy Radzie Ministrów i ma większą swobodę w organizowaniu referendów. Jednak prezydent Polski ma prawo, którego nie ma jego francuski odpowiednik: prawo do zawetowania ustaw uchwalonych przez parlament, z którego z determinacją korzysta konserwatysta Karol Nawrocki w stosunku do centrolewicowego rządu Donalda Tuska.
Ponadto, jak wspomniano powyżej, V Republika jest systemem stworzonym dla silnej głowy państwa, jaką był generał de Gaulle. Kwestia ta nasuwa się tym bardziej w Polsce, ponieważ Karol Nawrocki wydaje się uosabiać ten model znacznie bardziej niż ktokolwiek przed nim w ciągu ostatnich 30 lat. We Francji jednak dziedzictwo generała traci na znaczeniu, w miarę jak spada jakość kadry politycznej. Emmanuel Macron bez większości i z poparciem na poziomie 20 proc. dowodzi, że francuski system ma również swoje ograniczenia. Prezydent, wywodzący się z Partii Socjalistycznej, znalazł jednak na to sposób: końcową część swojej podwójnej pięcioletniej kadencji poświęca budowaniu swojego wizerunku za granicą, przedstawiając się jako główny oponent Donalda Trumpa i dumnie łącząc swój obraz z francuskim potencjałem militarnym i nuklearnym. W ten sposób, mimo całkowitego braku poparcia wewnątrz kraju, jest praktycznie jedynym kandydatem na stanowisko „szefa europejskiej władzy wykonawczej”. Innymi słowy, czy to ma znaczenie, jaka jest natura systemu, jeśli elity rządzące nie mają odpowiednich cech, uczciwości czy woli? I odwrotnie, politycy naprawdę oddani dobru wspólnemu będą potrafili skutecznie pracować, niezależnie od tego, czy system jest prezydencki, parlamentarny, czy jeszcze inny.
Następnie pojawia się debata na temat systemu wyborczego. Można zauważyć, że każdy zazdrości innym. Wielu Francuzów uważa, że polski system proporcjonalny znacznie bardziej szanuje różnorodność opinii, podczas gdy we Francji dwuturowy system jednomandatowy w wyborach parlamentarnych może prowadzić do skandali demokratycznych, jak w 2012 roku, kiedy to Front Narodowy Marine Le Pen, uzyskując 13 proc. głosów, zdobył zaledwie dwa mandaty poselskie. Z drugiej strony wielu Polaków krytykuje swój własny system za zbyt dużą rolę przyznaną partiom politycznym, które często są oderwane od lokalnych realiów, co rzadziej ma miejsce w przypadku posłów związanych ze swoimi okręgami wyborczymi, jak we Francji.
Kwestia kalendarza wyborczego również nie jest bez znaczenia. Zasadą pięcioletniej kadencji prezydenckiej we Francji (wprowadzonej od 2002 roku) było dostosowanie wyborów parlamentarnych do wyborów prezydenckich, aby zapewnić głowie państwa komfortową większość umożliwiającą realizację jego polityki. Zasada ta pozwoliła Nicolasowi Sarkozy’emu i François Hollande’owi uniknąć sytuacji kohabitacji (chociaż podczas pięcioletniej kadencji François Hollande’a doszło do rozłamu w Partii Socjalistycznej), ale wybory parlamentarne w 2022 r. zrewolucjonizowały krajobraz polityczny, powodując utratę większości przez Emmanuela Macrona.
Wszystkie te kwestie, a wymieniłem tylko kilka z nich, muszą zostać szczegółowo zbadane przez komisję odpowiedzialną za reformę konstytucyjną, której domaga się prezydent Nawrocki. Prezydent nie będzie miał prawa do błędu, ponieważ rząd Donalda Tuska zapowiada już, że odmówi udziału w pracach i będzie sprzeciwiać się wszelkim reformom pochodzącym ze strony konserwatystów. Polska stoi jednak w obliczu historycznego momentu: jeśli kraj mimo wszystko chce wprowadzić system prezydencki, Karol Nawrocki wydaje się, ze względu na swój charakter, idealnym kandydatem do objęcia najwyższej funkcji.
Referendum w sprawie Europejskiego Zielonego Ładu?
Po serii sensacyjnych ogłoszeń prezydent Karol Nawrocki złożył właśnie projekt referendum w sprawie stosowania europejskiej polityki energetycznej w Polsce. Skupia się on w szczególności na systemie ETS, który mocno obciąża Polskę ze względu na jej przywiązanie do węgla, oraz na licznych absurdalnych przepisach i normach, które utrudniają działalność polskim przedsiębiorstwom w imię „walki o klimat”.
Powiedzmy to wprost: prezydent Nawrocki ma całkowitą rację, chcąc poddać pod głosowanie narodu kwestię polityki klimatycznej i energetycznej UE, ponieważ ma ona coraz większy wpływ na wszystkie dziedziny życia kraju: od edukacji, poprzez kulturę i swobody obywatelskie, po gospodarkę. Należy również wysłać jasny sygnał do brukselskich technokratów: narody europejskie nie chcą niszczyć swoich gospodarek i poświęcać swojego życia na rzecz dogmatów ekologicznych i klimatycznych. Nie chcemy ulegać milenaryzmowi postępowych ideologów sprzymierzonych z oportunistycznymi korporacjami.
Inicjatywa Karola Nawrockiego bez wątpienia zakończy się niepowodzeniem: prezydent Polski nie może samodzielnie rozpisać referendum. Potrzebuje do tego parlamentu, który obecnie jest w rękach centrolewicy. Otoczenie Donalda Tuska gra zresztą już kartą przesadnej demonizacji: oskarża prawicę o to, że „chce nas wyrzucić z Europy”. To oczywiście absurd. Jeśli budowa Europy przechodzi dziś kryzys, to nie z powodu konserwatystów, ale z powodu federalistów, którzy chcą poświęcić suwerenność narodów na ołtarzu „globalnych wyzwań”. Odmawiając zrozumienia, że 27 (lub 30) krajów europejskich nigdy nie stworzy zjednoczonej i całkowicie jednorodnej całości, budzą nieufność, a w konsekwencji – odrzucenie.
To właśnie po to, by zapobiec upadkowi projektu europejskiego, prawica walczy o zachowanie swobody działania każdego z nas. Karol Nawrocki nie jest wrogiem Europy. Wręcz przeciwnie, jest tym, który chce zachować to, co w niej najpiękniejsze: sojusz (a nie rozmycie) wokół prawdziwie wspólnych celów.
Nathaniel Garstecka
