Święty Graal, jeden z najsłynniejszych artefaktów świata, nie zawsze był kielichem

Święty Graal jest jednym z najbardziej znanych fikcyjnych artefaktów kultury Zachodu. Pojawia się w filmach o Indianie Jonesie, powieściach Dana Browna, opowieściach o królu Arturze, grach fantasy, w tym w uniwersum Warhammera, a nawet w języku potocznym jako określenie czegoś niezwykle cennego i trudnego do zdobycia. Naukowcy są jednak zgodni co do faktu, że od średniowiecza ten słynny artefakt wielokrotnie zmieniał swoją formę.

Najstarsza znana wzmianka pochodzi z XII wieku i z romansu Chrétiena de Troyes. Co ciekawe, jego Graal wcale nie był kielichem. Był dużym naczyniem lub półmiskiem, wystarczająco obszernym, by zmieścić rybę. W historii Chrétiena Graal pojawia się w tajemniczym zamku i ma właściwości zapewniające pożywienie. Bohater, Perceval, powinien zadać odpowiednie pytanie dotyczące jego przeznaczenia, ale tego nie robi. Chrétien zmarł, zanim ukończył dzieło, pozostawiając historię bez jednoznacznego wyjaśnienia. To właśnie ta luka prawdopodobnie otworzyła drogę dla późniejszych interpretacji

Na przełomie XII i XIII wieku Robert de Boron połączył Graala z chrześcijańską tradycją. W jego wersji był to kielich używany podczas Ostatniej Wieczerzy. Józef z Arymatei miał później zebrać do niego krew Chrystusa podczas ukrzyżowania. Ten motyw okazał się niezwykle trwały. W XIII-wiecznych romansach Graal coraz częściej stawał się świętym kielichem, którego poszukiwali rycerze króla Artura. Nie wszędzie jednak wyglądał tak samo.

Niemiecki poeta Wolfram von Eschenbach przedstawił Graala jako tajemniczy kamień zwany „Lapsit exillis”. Późniejsi autorzy i interpretatorzy łączyli go z Kamieniem Filozoficznym, źródłem życia, relikwią chrześcijańską, a nawet symboliczną linią krwi Chrystusa. Już w średniowieczu nie istniała więc jedna obowiązująca wersja legendy.

Badania średniowiecznych rękopisów pokazują, że opowieści o Graalu trafiały do bardzo różnych zbiorów. Czasem występowały obok tekstów religijnych, czasem historycznych, a czasem obok innych romansów rycerskich. Sam Graal mógł więc pełnić różne funkcje w zależności od autora i odbiorców.

Dla jednych był relikwią. Dla innych próbą duchowej dojrzałości. Mógł symbolizować łaskę, wiedzę, zbawienie albo po prostu cel, którego osiągnięcie wymaga wyjątkowych cech. W XIII wieku powstały ogromne cykle prozatorskie związane z legendami arturiańskimi. Graal stał się w nich osobnym centrum fabuły, wokół którego budowano historie wielu bohaterów. Z czasem jego znaczenie jeszcze bardziej się rozszerzało. Współczesna kultura popularna zrobiła właściwie to samo, co średniowieczni autorzy. Każdy wykorzystuje Graala na własny sposób.

W filmach może być fizycznym kielichem dającym niezwykłe moce. W powieściach – spiskiem religijnym. W światach fantasy – relikwią, źródłem magii albo symbolem władzy. W codziennym języku mówimy o „Świętym Graalu” medycyny, archeologii czy technologii, mając na myśli przełomowe odkrycie, którego wszyscy szukają. I właśnie brak jednej definicji okazał się największą siłą legendy. Święty Graal nigdy nie miał jednej, ustalonej postaci.

Już pierwsi średniowieczni autorzy opisywali go inaczej, a każda kolejna epoka dopisywała własną wersję. Dlatego artefakt, który prawdopodobnie zaczął swoją historię jako tajemnicze naczynie w XII-wiecznym romansie, stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli kultury Zachodu.

Maciej Bzura