Tajemnicza chorwacka jaskinia. Odkryto w niej starożytną grecką maskę teatralną

W jaskini Czarne Jezioro na Półwyspie Pelješac w Chorwacji przez archeologów została odkryta starożytna grecka maska teatralna. Badacze datowali ten wykonany z terakoty przedmiot na IV–III wiek p.n.e.

Starożytna grecka maska teatralna

Ujawniony starożytny przedmiot należy do jednych z najlepiej zachowanych tego typu artefaktów, jakie zostały zidentyfikowane do tej pory w regionie Bałkanów Zachodnich. Miejsce odkrycia nie było przypadkowe, bo liczącą około 2300 lat maskę teatralną ujawniono w jaskini Czarne Jezioro (w języku chorwackim „Crno Jezero”), która w starożytności służyła jako iliryjskie sanktuarium jaskiniowe.

To dawne sanktuarium jaskiniowe położone na półwyspie Pelješac w Chorwacji stało się miejscem odkrycia licznych starożytnych i prehistorycznych artefaktów już podczas wcześniejszych prac archeologicznych z późnej wiosny 2025 r. Odsłonięto wtedy np. bogatą kolekcję naczyń pochodzenia greckiego i iliryjskiego, które służyły za dary wotywne.

Odkryta niedawno w tym iliryjskim sanktuarium starożytna grecka maska teatralna posiada u góry otwór co sugeruje, że była ona kiedyś zawieszona na ścianie jaskini, stanowiąc w ten sposób prawdopodobnie element praktyk rytualnych związanych z Dionizosem – starożytnym greckim bogiem wina, ucztowania, zabawy, płodności i teatru.

Miejsce kultu Dionizosa

Jak stwierdził archeolog Domagoja Perkić, będący kierownikiem Muzeum Archeologicznego w Dubrowniku, to najnowsze znalezisko rodzi intrygujące pytania dotyczące religijnego znaczenia jaskini Czarne Jezioro. Jego zdaniem najprawdopodobniej to jaskiniowe sanktuarium było poświęcone kultowi właśnie Dionizosa lub jego iliryjskiego odpowiednika.

„Dzięki położeniu w ukrytej, nienaruszonej części jaskini, najnowsze znaleziska zachowały się w nienaruszonym, wręcz doskonałym stanie – tak jakby były zamrożonym obrazem pochodzącym sprzed ponad dwóch tysięcy lat” – powiedział archeolog Domagoj Perkić.

Historia jaskini Czarne Jezioro

Wcześniejsze wspomniane wykopaliska w tym miejscu wykazały, że jaskinia ta pełniła różne funkcje w poszczególnych okresach historycznych i wcześniej w czasach prehistorycznych. W epoce brązu, a szczególnie w II tysiącleciu p.n.e., najprawdopodobniej służyła ona jako miejsce schronienie lub przynajmniej sezonowe miejsce schronienia.

Później, od późnej epoki brązu do wczesnej epoki żelaza, stała się ona cmentarzyskiem jaskiniowym wykorzystywanym w okresie od 1012 do 481 r. p.n.e. – przedział czasowy składania szczątków w jaskini Czarne Jezioro został ustalony przez archeologów za pomocą datowania radiowęglowego odkrytych kości.

Po zakończeniu funkcji sepulkralnej, między końcem IV a połową I wieku p.n.e. jaskinia została przekształcona w iliryjskie sanktuarium. Świadczą o tym liczne miniaturowe naczynia, głównie greckie (amfory, misy, kantarosy), ale także naczynia lokalnego pochodzenia, które zwykle składano w sanktuariach jako dary wotywne lub przedmioty używane w określonych rytuałach religijnych i kultowych.

Wiele z tych luksusowych przedmiotów, pochodzących z importu z Grecji, było związanych z przechowywaniem i konsumpcją wina, co symbolizowało bogactwo i status lokalnej społeczności iliryjskiej żyjącej w pobliżu Czarnego Jeziora.

Jedno z trzech znanych iliryjskich miejsc kultu w regionie Dubrownika

Podczas ostatnich wykopalisk badacze natrafili również na brakujące fragmenty zabytków odkrytych podczas wykopalisk z 2025 r. Pośród nich znalazła się brakująca część głowy i popiersia rzeźby greckiego bóstwa, którą datowano na IV wiek p.n.e. Wszystkie te artefakty, wraz z grecką maską teatralną, wskazują na istnienie silnych kontaktów handlowych, kulturowych i religijnych pomiędzy Ilirami a Grekami w starożytności.

Domagoj Perkić zauważył, że jaskinia Czarne Jezioro jest jednym z zaledwie trzech znanych iliryjskich sanktuariów w regionie Dubrownika, obok stanowisk w Spili i Vilina špilja, które znajduje się nad źródłem rzeki Ombla. Sanktuaria te dostarczają cennych informacji na temat iliryjskich praktyk religijnych oraz ich stopniowego przenikania się z greckimi wierzeniami i rytuałami.

Zagadkowe szczątki z XIII wieku

Najpóźniejsze znane wykorzystanie jaskini datuje się na właściwe średniowiecze (XIII wiek). Z nieznanych powodów jedna, albo być może nawet kilka osób, zostało złożonych lub pochowanych w trudno dostępnych partiach jaskini. Datowanie radiowęglowe potwierdziło, że szczątki te pochodzą ze średniowiecza.

Nie jest jedynie jasne, czy szkielety te znalazły się w tym miejscu w ramach pochówków rytualnych w jaskini, czy może są to szczątki ofiar nieszczęśliwych wypadków. Choć zakres wykopalisk był niewielki, to odkrycia te znacząco poszerzają naszą wiedzę o historii osadnictwa na Półwyspie Pelješac, praktykach religijnych oraz życiu codziennym w regionie Dubrownika na przestrzeni dziejów.

Marcin Jarzębski