Tajemnicze tabliczki sprzed 4 tys. lat. Lucone może skrywać klucz do zagadki epoki brązu

W trakcie wykopalisk prowadzonych w Lucone di Polpenazze, niedaleko jeziora Garda w północnych Włoszech, naukowcy odkryli tajemnicze tabliczki sprzed 4 tys. lat. Starożytne przedmioty są pokryte liniami i geometrycznymi znakami. Nie są to tabliczki zapisane pismem w rodzaju mezopotamskiego pisma klinowego. Ich funkcji wciąż nie udało się wyjaśnić, choć podobne zabytki znajdowane są od północnych Włoch po Europę Środkową i dolny Dunaj.

Tajemnicze tabliczki sprzed 4 tys. lat

Zidentyfikowane tabliczki są niewielkimi przedmiotami wykonywanymi najczęściej z gliny, rzadziej z kamienia lub kości. Zazwyczaj mają spłaszczony, owalny albo prostokątny kształt. Na ich powierzchniach występują linie, kropki, koła, trójkąty, prostokąty oraz inne geometryczne odciski układane w powtarzające się kombinacje. W niemieckiej literaturze archeologicznej określa się je jako Brotlaibidole, ze względu na podobieństwo części egzemplarzy do niewielkich bochenków chleba.

Znanych jest ponad 300 podobnych zabytków. Najwięcej pochodzi z północnych Włoch, Europy Środkowej i terenów położonych nad dolnym Dunajem. Ich największe nagromadzenie przypada na wczesną i środkową epokę brązu, mniej więcej lata 2100–1400 p.n.e.

Nie istnieje obecnie uznane odczytanie znaków. Nie wiadomo nawet, czy należy mówić o zapisie w ścisłym znaczeniu tego słowa. Powtarzalność niektórych motywów pozwala jednak przypuszczać, że nie były zwykłą dekoracją. Jedna z ważniejszych hipotez łączy je z handlem: mogły oznaczać towary, ilości, osoby uczestniczące w wymianie albo potwierdzać transakcje dokonywane pomiędzy społecznościami posługującymi się różnymi językami.

Taki scenariusz dobrze współgra z obrazem Europy epoki brązu, która nie była zbiorem całkowicie odizolowanych wiosek. Surowce i przedmioty przemierzały setki kilometrów. W innych częściach Europy archeolodzy znajdują bursztyn, metale, ceramikę i wyroby luksusowe świadczące o istnieniu dalekosiężnych kontaktów. Podobny obraz przynoszą odkrycia opisywane już we „Wszystko co Najważniejsze”, m.in. dotyczące skarbów z epoki brązu i żelaza odnalezionych na Węgrzech czy najstarszych form zorganizowanego handlu w Anatolii.

Nie należy jednak traktować teorii handlowej jako rozszyfrowania zagadki. Wśród propozycji pojawiały się również kalendarze, liczniki, znaki identyfikacyjne i przedmioty związane z rytuałami. Badacze dysponują dziś zestawem powtarzających się symboli, ale nie mają odpowiednika kamienia z Rosetty, który pozwalałby nadać im pewne znaczenie.

Wioska, którą można datować niemal rok po roku

Lucone jest wyjątkowe również z innego powodu. Dawne osiedla powstały w podmokłej niecce położonej na zachód od jeziora Garda. Wilgotne środowisko zakonserwowało przedmioty, które na typowym stanowisku archeologicznym dawno uległyby rozkładowi: drewniane narzędzia, części konstrukcji domów, szczątki roślin, tkaniny i inne materiały organiczne. Podobny mechanizm zachowania zabytków znany jest z zatopionej neolitycznej osady La Marmotta pod Rzymem, gdzie znaleziono między innymi tekstylia, plecionki i drewniane wyposażenie.

Stanowisko D w Lucone badane jest systematycznie od 2007 r. Analizy dendrochronologiczne wskazują, że najstarsze drzewa wykorzystane przy jego budowie ścięto około 2034 r. p.n.e., a najpóźniejszą aktywność budowlaną związaną z drewnem datuje się na około 1967 r. p.n.e. Zidentyfikowano również pożar, po którym część drewnianych konstrukcji zawaliła się i została zakonserwowana w wilgotnym gruncie.

Cały kompleks Lucone był użytkowany znacznie dłużej, mniej więcej od późnego neolitu do rozwiniętej fazy środkowej epoki brązu. Archeolodzy wyróżnili w dawnej niecce pięć obszarów osadniczych, oznaczonych literami A–E.

Znaleziska wskazują przy tym na kontakty wykraczające daleko poza okolice jeziora Garda. Fajans oraz analogie do tabliczek odnajdywanych w Europie Środkowej wpisują Lucone w sieć kontaktów łączącą północną Italię z obszarami położonymi za Alpami. Innym świadectwem mobilności prehistorycznych społeczności są łodzie z neolitycznego jeziora Bracciano, które rzuciły nowe światło na dawną wymianę i transport.

Lucone – stanowisko archeologiczne wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO

Lucone należy od 2011 r. do wpisanych na listę UNESCO Prehistorycznych osad palowych wokół Alp. Cały transnarodowy obiekt składa się ze 111 stanowisk w sześciu państwach: Włoszech, Szwajcarii, Niemczech, Francji, Austrii i Słowenii. Warto przy tym odróżnić zagadkowe zabytki z Lucone od prawdziwych tabliczek pisanych znanych z Bliskiego Wschodu. Odkrycia takie jak hetyckie archiwum z Šamuḫa czy tabliczki klinowe z Aççana Höyük zawierają teksty, które można odczytać i osadzić w konkretnych systemach administracyjnych. W przypadku tavolette enigmatiche nauka znajduje się na znacznie wcześniejszym etapie.

Dalsze badania mogą opierać się na skanowaniu 3D, analizie sposobu wykonywania odcisków, porównywaniu sekwencji znaków oraz bardzo dokładnym badaniu kontekstów, w których poszczególne egzemplarze zostały pozostawione. Lucone daje do tego wyjątkową możliwość. Zamiast pojedynczego zabytku archeolodzy mają już 23 przedmioty z jednego stosunkowo dobrze datowanego kompleksu osadniczego.

Być może nigdy nie okaże się, że mamy do czynienia z „pismem”. Znaki mogą jednak mówić o sposobie organizowania wymiany, rachunkowości albo kontaktów między społecznościami Europy sprzed czterech tysięcy lat. Właśnie dlatego kolejne niewielkie kawałki gliny z Lucone mają znaczenie znacznie większe, niż sugerowałby ich rozmiar.

Marcin Jarzębski