Zdarzyło się (94)

„Zdarzyło się” Rafała LEŚKIEWICZA to przegląd najważniejszych wydarzeń historycznych, o których warto pamiętać w nadchodzącym tygodniu (27 lipca – 2 sierpnia 2025 r.).

Dnia 28 lipca 1942 r. powstała Żydowska Organizacja Bojowa, jedna z dwóch formacji zbrojnych działających na terenie getta warszawskiego. Drugą organizacją konspiracyjną o takim charakterze był Żydowski Związek Wojskowy. Na czele organizacji stanął Mordechaj Anielewicz. Łącznie w strukturach ŻOB było nie więcej niż 600 osób, z czego nie wszyscy byli przygotowani do toczenia walki zbrojnej i stawiania oporu Niemcom.

W skład struktur organizacyjnych organizacji weszli głównie członkowie kilku żydowskich organizacji młodzieżowych z okresu przedwojennego. Wśród założycieli znaleźli się Icchak Cukierman, Cywia Lubetkin czy Mordechaj Tenenbaum. W dalszym okresie funkcjonowania ważną rolę w organizacji odgrywali Marek Edelman, Hersz Berliński oraz Michał Rosenfeld. Później, już jesienią 1942 r., do ŻOB dołączyli przedstawiciele innych organizacji, tj. Bundu czy Organizacji Syjonistycznej. Powstał także Żydowski Komitet Narodowy będący organem sprawującym zwierzchnictwo nad organizacją bojową, w tym także podejmującą współpracę z Armią Krajową.

ŻOB powstał w związku z rozpoczęciem przez niemieckiego okupanta w lipcu procesu likwidacji getta. W tym czasie w wydzielonej i odseparowanej od reszty części miasta przebywało blisko 400 tys. Żydów.

Główne działania powstałej pod koniec lipca organizacji koncentrowały się na przygotowaniach do walki z Niemcami. Przede wszystkim gromadzono broń, wykorzystując także kontakty z funkcjonującym po drugiej stronie murów polskim podziemiem. Budowano także bunkry, które miały stanowić punkty oporu. Siedziba dowództwa organizacji znajdowała się przy ulicy Miłej 18.

Żydowskim konspiratorom zależało na powstrzymaniu masowych transportów do obozów zagłady, przede wszystkim do Treblinki. Podejmowano również akcje likwidacyjne, eliminując kolaborantów współpracujących z Niemcami. Udało się nawet utworzyć terenowe struktury organizacji np. w Krakowie i Częstochowie.

Bojowcy żydowscy stanęli do zbrojnej walki, wywołując powstanie w getcie warszawskim 19 kwietnia 1943 r. Dysponowali niewielkimi zapasami broni i amunicji dostarczonymi przez AK. W pierwszych walkach z dobrze uzbrojonymi Niemcami, dowodzonymi przez Jurgena Stroopa, udawało im się nawet odnieść kilka sukcesów.

Ostatecznie walczący Żydzi zostali pokonani po blisko miesiącu walk w getcie, które zostało zrównane z ziemią. Wielu powstańców zginęło w walce, reszta trafiła do obozów koncentracyjnych i zagłady: Treblinki, Auschwitz czy Majdanka, wraz z pozostałymi Żydami wywiezionymi z terenu warszawskiego getta.

Końca wojny dożyło niewielu bojowców. Przeżyło kilku, w tym jeden z dowódców, Marek Edelman, po wojnie łódzki lekarz, świadek historii, który zmarł w 2009 r.

W dniu 29 lipca 1836 r. doszło do uroczystego odsłonięcia Łuku Triumfalnego w Paryżu, dzisiaj jednego z najbardziej znanych i charakterystycznych punktów na turystycznej mapie stolicy Francji, obok wieży Eiffla czy katedry Notre-Dame.

Historia budowy tego monumentalnego pomnika związana jest ściśle z postacią Napoleona Bonaparte, który po zwycięstwie w bitwie pod Austerlitz postanowił zbudować pomnik symbolizujący potęgę Francji. Formę nawiązującego do starożytnych budowli obiektu zaprojektował Jean Chalgrin. Po jego śmierci budowę koordynował Jean-Nicholas Huyot.

Klęska Napoleona chwilowo wstrzymała dalsze prace, wznowione po rewolucji lipcowej. Ostatecznie udało się ukończyć budowę monumentalnego łuku w 1836 r., już w okresie rządów króla Ludwika Filipa I.

Warto podkreślić, że 15 grudnia 1840 r. pod Łukiem Triumfalnym przeszedł kondukt żałobny z trumną Napoleona, którego ciało złożono do grobu w Kościele Inwalidów.

Sama budowla nawiązuje do Łuku Tytusa na Forum Romanum. Obiekt ma wysokość 50 metrów, jest szeroki na 45 metrów i głęboki na 22 metry. Budowla jest przykładem stylu empire, będącego jedną z odmian klasycyzmu. Każdy z czterech filarów ma wypukły relief przedstawiający najważniejsze wydarzenia związane z historią I Republiki i Cesarstwa. Ponadto odnotowano na Łuku nazwy 158 bitew. Co ciekawe, wśród nich wymienione są polskie miasta: Gdańsk (Dantzig), Ostrołęka (Ostrolenka), Pułtusk (Pultusk), Lidzbark Warmiński (Heilsberg) i Wrocław (Breslaw). Wszystkie upamiętniają bitwy z lat 1806–1807.

Podobnie na attyce Łuku znalazły się informacje o 30 bitwach z czasów Republiki oraz Cesarstwa. Ponadto umieszczono na nim nazwiska 660 osób, zasłużonych żołnierzy, a wśród nich 7 Polaków: Grzegorza Chłopickiego, Jana Henryka Dąbrowskiego, Karola Ottona Kniaziewicza, Józefa Feliksa Łazowskiego, ks. Józefa Poniatowskiego, Józefa Sułkowskiego i Józefa Zajączka.

Pod Łukiem przygotowano Grób Nieznanego Żołnierza, odsłonięty oficjalnie 28 stycznia 1921 r., gdzie obok palącego się ognia znajduje się napis „Tu spoczywa francuski żołnierz, poległ za Ojczyznę 1914–1918”. Co roku 14 lipca w trakcie Święta Narodowego Francji przy Łuku Triumfalnym odbywa się defilada wojskowa w obecności najwyższych władz cywilnych i wojskowych.

Dzisiaj Łuk Triumfalny, znajdujący się w 8 dzielnicy miasta, to jeden z obowiązkowych punktów zwiedzania stolicy Francji. Na jego szczycie jest dostępny taras widokowy, z którego można podziwiać panoramę centrum Paryża.

Dnia 31 lipca 1959 r. powstała ETA, separatystyczna lewicowa organizacja terrorystyczna skupiająca skrajnych hiszpańskich Basków. Funkcjonowała do 2018 r. Nazwa organizacji to Baskonia i Wolność.

ETA została założona przez członków działającej nielegalnie Nacjonalistycznej Partii Basków, skupiającej głównie studentów. Głównym celem działalności tej organizacji było prowadzenie walki o niepodległość Basków, przy czym należy podkreślić, że podłoże aktywności było skrajnie lewicowe, choć duchowni baskijscy często wspierali nieoficjalnie działalność tej organizacji.

Główne aktywności ETA, szczególnie w pierwszym okresie, koncentrowały się na organizacji zamachów bombowych, by w końcu doprowadzić do ogólnonarodowego powstania, tak by obalić reżim gen. Francisca Franco i w konsekwencji doprowadzić do wyzwolenia i pełnej autonomii Kraju Basków.

Obok ataków na budynki administracji publicznej celem zamachów były pomniki i inne formy upamiętnienia związane z rządami Franco. Ekstremiści z ETA z biegiem lat stawali się coraz groźniejsi, dokonywali zwykłych napadów rabunkowych, by mieć środki na dalszą działalność. Porywali także ludzi dla okupu.

Ich działalność spotkała się z ostrą reakcją władz. Hiszpańskie służby dokonywały masowych aresztowań. Sądy skazywały członków ETA na długoletnie więzienie. Z biegiem lat w ETA zaczęło dochodzić do konfliktów pomiędzy zwolennikami walki o wolność Kraju Basków a frakcją rewolucyjną, której członkowie wyrażali fascynację komunizmem. Przez lata ETA uchodziła za organizację walczącą z reżimem Franco.

W połowie lat 70. nastąpił wyraźny podział na dwie frakcje. Jedna, mająca charakter polityczny, działała na rzecz autonomii, druga, militarna, dążyła do kontynuowania walki zbrojnej, by doprowadzić do wyzwolenia i utworzenia niepodległego państwa z Kraju Basków i Navarry, w północno-wschodniej części Hiszpanii.

Obie frakcje konkurowały ze sobą, a z biegiem czasu zaczęły się nawet zwalczać, dokonując mordów swoich członków. Po upadku Franco, gdy kontynuowano działalność zbrojną, nie spotykało się to z przychylnym odbiorem społecznym. Zamachy nie miały jakichkolwiek podstaw ideowych, były wyłącznie aktami bezsensownego terroru.

Ostatecznie w 1998 r. doszło do zawieszenia broni. Później, w 2001 r., hiszpańskie władze aresztowały większość aktywnych członków ETA. W kolejnych latach aresztowano wielu innych członków organizacji. Mimo to dochodziło do aktów terroru i zamachów, za które odpowiedzialna była ETA. W 2010 r. doszło jednak do zawieszenia działań terrorystycznych, rok później organizacja ogłosiła zaprzestanie działań zbrojnych. Kilka lat później, w 2018 r., struktury zostały ostatecznie rozwiązane.

Bilans działalności terrorystycznej ETA to ponad 800 zabitych, wśród których byli nie tylko policjanci i żołnierze, ale także liczni cywile.