Udar przed czterdziestką. Jak rozpoznać zagrożenie i zmniejszyć ryzyko

Nagłe osłabienie jednej ręki, bełkotliwa mowa albo opadnięty kącik ust wymagają tej samej reakcji u trzydziestolatka co u seniora: telefonu pod numer alarmowy. Udar mózgu w młodym wieku nie jest codziennością, jednak jego konsekwencje mogą towarzyszyć choremu przez wiele lat. Wyjaśniamy, na jakie objawy uważać, jakie czynniki ryzyka można kontrolować i dlaczego pomiar ciśnienia jest ważniejszy niż samodzielne szukanie „cudownej” metody profilaktyki.

Kiedy młoda osoba nagle przestaje wyraźnie mówić, świadek zdarzenia może podejrzewać przemęczenie, używki albo zwykłe zasłabnięcie, tymczasem podobne objawy mogą oznaczać udar. Przy udarze niedokrwiennym dopływ krwi do części mózgu zostaje zablokowany, przy krwotocznym dochodzi do krwawienia, a rozróżnienie tych stanów wymaga pilnej diagnostyki medycznej. Z tego powodu nie należy podawać na własną rękę aspiryny ani czekać, aż chory „dojdzie do siebie”. Szybki kontakt z pogotowiem daje zespołowi medycznemu możliwość wyboru właściwego leczenia po ustaleniu przyczyny objawów.

W opisanym przez „Le Figaro” francuskim materiale o udarach u młodych dorosłych lekarze wskazują, że problem nie kończy się na samym przeżyciu choroby. Niektóre osoby wracają do domu bez widocznego niedowładu, lecz później mają kłopoty z pamięcią, utrzymaniem uwagi lub wykonywaniem pracy w dawnym tempie. Świadomość takich następstw pomaga zrozumieć, dlaczego natychmiastowa reakcja otoczenia i dobrze prowadzona rehabilitacja są istotne także dla ludzi u progu kariery zawodowej. Zarazem dane dotyczące francuskich miast czy amerykańskich stanów nie opisują automatycznie częstości udaru wśród mieszkańców Polski.

Objawy, przy których liczą się minuty

Zwróć uwagę na nagłą asymetrię twarzy, słabość jednej ręki lub nogi oraz trudność w wypowiedzeniu prostego zdania, ponieważ każdy z tych objawów może wskazywać na przerwanie krążenia w mózgu. Alarmujące są także nagłe zaburzenia widzenia, równowagi albo wyjątkowo silny ból głowy, zwłaszcza gdy towarzyszą im inne objawy neurologiczne. W Polsce należy od razu dzwonić pod 112 lub 999, powiedzieć dyspozytorowi, co się stało, i ustalić, kiedy po raz ostatni chory funkcjonował bez objawów. Nie należy samodzielnie jechać samochodem do szpitala ani odkładać wezwania pomocy tylko dlatego, że dolegliwości pojawiły się u dwudziesto- lub trzydziestolatka.

Poprawa po kilku minutach również nie oznacza, że można zrezygnować z pilnej oceny, ponieważ krótkotrwały epizod niedokrwienny może poprzedzać pełnoobjawowy udar. Domowy test uśmiechu, podniesienia obu rąk i powtórzenia zdania pomaga zauważyć część objawów, ale prawidłowy wynik nie wyklucza wszystkich rodzajów zaburzeń krążenia mózgowego. Diagnostyka w szpitalu decyduje, czy można zastosować leczenie przywracające przepływ krwi i jakie są dalsze kroki. Nawet przy najlepszej profilaktyce trzeba więc znać zasady postępowania w nagłej sytuacji.

Profilaktyka zaczyna się od ciśnienia

Najbardziej użyteczne pytanie dla zdrowego młodego dorosłego brzmi często nie „jaką tabletkę brać?”, lecz „czy znam swoje ciśnienie tętnicze?”. Nadciśnienie może przez długi czas przebiegać bez wyraźnych dolegliwości, dlatego stwierdzone nieprawidłowe wartości należy omówić z lekarzem i w razie potrzeby kontrolować według jego wskazówek. W zapobieganiu udarom znaczenie mają ponadto zaprzestanie palenia, ograniczenie alkoholu, regularny ruch, zdrowy sposób żywienia oraz rozpoznanie cukrzycy i nieprawidłowego stężenia lipidów. WHO zaleca dorosłym co najmniej 150 minut tygodniowo aktywności o umiarkowanej intensywności, natomiast wytyczne AHA/ASA wskazują na korzyści z diety śródziemnomorskiej i ograniczania długiego siedzenia.

Szczególnej rozmowy z lekarzem wymagają sytuacje, w których nakłada się kilka czynników ryzyka, na przykład palenie i migrena z aurą u osoby planującej stosowanie antykoncepcji zawierającej estrogen. Osoby w ciąży lub po porodzie powinny zgłaszać niepokojące objawy oraz pozostawać pod właściwą opieką w przypadku nadciśnienia, ponieważ rekomendacje dotyczące zapobiegania udarowi uwzględniają również ten okres życia. Po zdiagnozowaniu zaburzeń rytmu serca czy innych schorzeń decyzja o lekach należy do lekarza; aspiryna zażywana samodzielnie przez zdrową osobę nie jest uniwersalnym sposobem ochrony przed pierwszym udarem. Część przypadków ma przyczyny, których zwykłe zalecenia stylu życia nie obejmują, więc prewencja zmniejsza ryzyko, ale go nie zeruje.

Po przebyciu udaru potrzebny bywa plan powrotu do codzienności obejmujący fizjoterapię, terapię mowy, ocenę funkcji poznawczych i wsparcie psychiczne, zależnie od rzeczywistych trudności chorego. Zmęczenie albo gorsza koncentracja mogą być skutkami choroby nawet wtedy, gdy osoba porusza się samodzielnie i wygląda zdrowo. Dla bliskich oraz pracodawców istotne jest potraktowanie tych objawów poważnie i umożliwienie stopniowego powrotu do obowiązków według zaleceń zespołu leczącego. Najprostsza wiadomość pozostaje jednak aktualna przed zachorowaniem: sprawdzaj czynniki ryzyka, a przy nagłych objawach neurologicznych reaguj bez zwłoki.

Karolina Jaszowiecka