Kim był Theodor Herzl, ideologiczny ojciec Izraela?

Theodor Herzl, uważany za ojca syjonizmu, był jedną z osób, która rozpowszechniła idee żydowskiego osadnictwa w Palestynie. Jego ideologia jest dalej ważnym ideologicznym filarem Izraela. Na czym polegał syjonizm Theodora Herzla?

Przyszły “ideologiczny ojciec syjonizmu”, Theodor Herzl przyszedł na świat w 1860 roku w Peszcie, dziś stanowiącej część Budapesztu, w zamożnej, zasymilowanej rodzinie żydowskiej posługującej się językiem niemieckim. Ukończył studia prawnicze i przez krótki czas wykonywał zawód prawnika, jednak ostatecznie związał swoją karierę z dziennikarstwem. Został redaktorem „Neue Freie Presse”, jednego z najważniejszych dzienników w Austro-Węgrzech. Zajmował się także twórczością literacką – pisał opowiadania, poezję, komedie i dramaty wystawiane na wiedeńskich scenach. 

W młodości nie utożsamiał się z dorobkiem społeczności żydowskiej. Był silnie fascynowała go kultura niemiecka; utożsamiał się z niemieckim kręgiem literackim. Jego poglądy na te kwestie miały się jednak już wkrótce zmienić. W latach 90. XIX wieku coraz częściej zaczęły docierać do niego informacje o narastających prześladowaniach Żydów w Rosji. Potem, w 1894 roku we Francji wybuchła natomiast afera Dreyfusa. To wtedy żydowski oficer został oskarżony o szpiegostwo na rzecz Niemiec na podstawie sfabrykowanych dowodów, a jego proces był jednym z najgłośniejszych wydarzeń w tamtych lat. 

Proces Dreyfusa sprawił, że Theodor Herzl już dwa lata później zaczął tworzyć podwaliny pod współczesną ideologię syjonizmu. W opublikował 1896 roku książkę Państwo żydowskie. Próba nowoczesnego rozwiązania kwestii żydowskiej (Der Judenstaat. Versuch einer modernen Lösung der Judenfrage). Później organizował w Bazylei I Kongres Syjonistyczny, podczas którego powołano Światową Organizację Syjonistyczną.

Jakie były założenia ideologii stworzonej przez Theodora Herzla? “Ojciec syjonizmu” uważał przede wszystkim, że antysemityzm jest złem, którego ostateczne zniszczenie jest praktycznie niewykonalne. Zdaniem ideologa syjonizmu, społeczność żydowska zawsze będzie doświadczyła dyskryminacji w społeczeństwach świata zachodniego. Herzel widział jedne rozwiązanie: emigracja do Palestyny i założenie tam żydowskiego państwa.

W wizji Theodora Herzla znajdowało się nowoczesne, neutralne państwo, silnie powiązane z Europą. Miejsca święte chrześcijaństwa miały uzyskać status eksterytorialny. Co więcej, twórca współczesnego syjonizmu zakładał, że kraje, z których Żydzi emigrowaliby do Palestyny, powinny otrzymać rekompensatę za straty podatkowe wynikające z odpływu ludności.

Syjonizm w ujęciu Herzla zakładał także zerwanie z tradycją diaspory. Nowe państwo żydowskie miało być nowym domem dla wszystkich Żydów na świecie, a powrót rodaków z zagranicy miał być kluczowy dla demografi. 

Wielu ekspertów podkreśla, że poznanie genezy ideologii opracowanej przez Herzla i innych XIX-wiecznych myślicieli syjonistycznych jest istotne dla rozumienia współczesnej polityki Izraela. To syjonizm przełomu wieków dał podwaliny pod idee “świętego państwa”, którego obrona jest obowiązkiem całej społeczności żydowskiego. Prawo do istnienia tej świętej państwowości, i co ważne, prawo do jej obrona jest fundamentem współczesnej izraelskiej myśli politycznej. A to wpływa na politykę międzynarodową i konflikty w Strefie Gazy, Iranie i Libanie.

Maciej Bzura